Stel je voor: je loopt in de zomer door je voedselbos of tuin en ruikt die intense, zoete geur van bloesems. Dat is de geur van vlier. De vlier (Sambucus) is een van de meest veelzijdige struiken die je in een permacultuur systeem kunt hebben.
▶Inhoudsopgave
Het is een echte aanwinst voor je eetbare landschap. Van de bloesems maak je de allerlekkerste siroop en van de bessen kun je jam of likeur maken.
Het is een plant die vraagt om aandacht, maar die zich dubbel en dwars terugbetaalt. Er is één belangrijke waarschuwing: niet elke vlier is eetbaar.
De Gewone vlier (Sambucus nigra) is je vriend. De Kruidvlier is een neef die giftig is in grote hoeveelheden. Het is dus zaak dat je weet wat je plukt.
In dit artikel duiken we in de wereld van de vlier, specifiek voor het maken van die heerlijke vlierbloesemsiroop.
We kijken naar wat er in zit, hoe je ze herkent en hoe je ze verwerkt.
Vlierbloesemsiroop maken
Het maken van vlierbloesemsiroop is bijna een ritueel in de lente. Het is het moment dat de natuur weer ontwaakt en je de eerste oogst van het jaar binnenhaalt.
De geur van de bloesems die suiker opnemen is onweerstaanbaar. Je hebt weinig nodig: bloesems, water, suiker en citroen. Het proces is simpel, maar de kwaliteit van de ingrediënten maakt het verschil.
Zorg dat je de bloesems plukt op een droge dag, bij voorkeur in de middag wanneer de zon de bloemen heeft opgewarmd en de bijen even rustig zijn.
Er zijn een paar basisrecepten die je kunt aanhouden. Een klassieker vraagt om 15 bloemschermen, 1 liter water, 1 kg suiker en 3 citroenen. Een ander recept, iets royaler, gebruikt 30 bloesemschermen, 2 liter water, 1 kg suiker en het sap en de rasp van 2 citroenen en 1 limoen.
De citroen zorgt voor de nodige zuurgraad, wat de houdbaarheid verbetert en de smaak opfrist. Je weekt de bloesems in het water met citroen, laat het een dag trekken, zeeft het en kookt het in met de suiker tot het de juiste dikte heeft.
Simpel, maar o zo effectief. De siroop is lang houdbaar als je het goed doet.
Bewaar de flessen op een donkere, koele plek, dan blijft het ongeveer een jaar goed. Zodra je een fles opent, zet je hem in de koelkast. Zo voorkom je dat er gisten of schimmels in komen. Je kunt de siroop puur drinken, met water aanlengen tot limonade, of gebruiken als zoetmaker in desserts. De smaak is bloemig, fruitig en lichtjes honingachtig.
Wat zit er in vlierbessen?
Als we het hebben over vlier, dan gaat het vaak over de bloesem, maar de bessen zijn minstens zo interessant.
Rijpe vlierbessen zijn dieppaars en barsten van de voedingsstoffen. Ze bevatten vitamine A, B en C.
Daarnaast zitten ze boordevol antioxidanten, aminozuren en flavonoïden. Dit zijn stoffen die je lichaam helpen beschermen tegen vrije radicalen. Het is een krachtige boost uit de eigen tuin. Naast vitamines zitten de bessen ook boordevol mineralen.
Denk aan calcium, fosfor, kalium, ijzer, natrium, magnesium en zink. Dit zijn bouwstoffen voor je botten, spieren en algemene gezondheid.
De bessen zijn dus een echte superfood, mits je ze goed verwerkt. Je kunt ze niet zomaar rauw eten. De smaak van pure bessen is trouwens behoorlijk wrang en bitter.
Ze zijn het best te verwerken tot sap, siroop of jam, waar je suiker toevoegt om de smaak te balanceren. Let wel goed op: groene vlierbessen zijn niet eetbaar.
Ze bevatten sambunigrine, een cyanogene glycoside. Dit is een stof die in aanraking met spijsverteringsenzymen blauwzuur (cyanide) kan vormen.
Daarom is het essentieel om alleen rijpe, donkerpaarse bessen te oogsten en deze altijd te koken voordat je ze eet. Het koken breekt deze schadelijke stof af. Rauwe bessen kun je dus beter vermijden.
Waar worden vlierbloesem en vlierbessen voor gebruikt?
De vlier is een allrounder in de keuken en de natuurlijke geneeskunde.
De bloesems gebruiken we voor siroop, frisdrank, en om in beslag te doen voor pannenkoeken of beignets. De bloesems hebben een antivirale werking. Volgens onderzoek kan vlier de duur van een griepaanval met 3 tot 4 dagen verkorten. Het ondersteunt je immuunsysteem.
De siroop is dus niet alleen lekker, maar ook een goed middel als je je wat snotterig voelt. De bessen zijn veelzijdig na de oogst in september en oktober.
Je maakt er heerlijke jam van, die donker en intens van smaak is.
Likeur is ook een optie: vlierbessenlikeur is een klassieker in de herfst. Ook kun je sap maken van de bessen. Dit sap is erg sterk en bitter, je moet het verdunnen.
De combinatie met appel of peer werkt goed. Voor de medicinale werking worden zowel de bloesem als de bessen gebruikt, waarbij de bloesem vooral ontstekekremend en zweetafdrijvend is, en de bussen de weerstand stimuleren.
Er is een belangrijk aandachtspunt bij het gebruik van vlier in combinatie met medicijnen. Als je diabetesmedicatie gebruikt, kan het zijn dat vlier de bloedsuikerspiegel beïnvloedt. Het kan de werking van deze medicatie versterken.
Overleg dus altijd met je arts voordat je grote hoeveelheden vlierproducten gaat gebruiken.
Wanneer zijn vlierbessen rijp?
Dit geldt trouwens voor veel kruiden; natuurlijk is niet altijd automatisch onschadelijk. De oogsttijd van de bessen loopt van september tot en met november.
Je herkent rijpe bessen aan hun dieppaarse kleur. Ze hangen in trossen aan de struik, net als bij de bijzondere stikstofbindende buffelbes.
De bessen voelen zacht en vol aan. Als je ze voorzichtig tussen je vingers drukt, moeten ze makkelijk loslaten. De smaak van deze stekelige maar heerlijke kruisbes is het beste als ze net overrijp zijn, net na de eerste nachtvorst. Dat breekt de wrangheid.
Je kunt de trossen makkelijk van de struik plukken. Gebruik je handen of een kam.
Je kunt de bessen later makkelijk van de steeltjes halen door de tros over een bak te strijken.
Doe dit wel met handschoenen aan, want het sap van de bessen kan vlekken maken op je kleding en handen. Het is een beetje plakkerig werk, maar het resultaat waard. Naast zelfgemaakte siroop en jam vind je in de winkel diverse producten.
Producten met vlierbes
Denk aan vlierbessen sap van merken als Puur & Fit (ongeveer €4-6 per liter). Ook vlierbloesemsiroop van merken als Biona of De Tuinen zijn verkrijgbaar, vaak rond de €5-8 voor een fles van 500ml.
Deze kant-en-klare producten zijn handig, maar ze zijn vaak wel een stuk duurder dan wanneer je het zelf maakt. Bovendien weet je bij zelf maken precies wat erin zit. Een andere optie is vlierextract of capsules, vaak gebruikt als supplement voor de weerstand.
Deze kosten ongeveer €15-25 per potje. Je kunt ook vlierbloesem thee kopen.
Dit is een fijne optie als je niet wilt koken. De smaak is milder dan de siroop.
Als je een voedselbos beheert, is het de moeite waard om naast bessen ook eens sap van berken te tappen of de oogst te verwerken tot producten die je lang kunt bewaren, zoals gedroogde bessen of siroop.
Zo haal je het maximale uit je struik.
Vlierbessensiroop of vlierbloesemsiroop zelf maken
Het zelf maken van siroop begint bij een gezonde struik. De Gewone vlier (Sambucus nigra) is winterhard en groeit op bijna elke grondsoort, hoewel hij van voedzame, vochthoudende grond houdt.
In een permacultuur tuin plant je hem op een plek waar hij wat ruimte krijgt, want hij kan uitgroeien tot een forse struik van 3 tot 6 meter. Hij doet het goed in de rand van een voedselbos, als afscheiding of als onderdeel van de struiklaag. Je kunt kiezen voor bloesemsiroop of bessensiroop.
Bloesemsiroop maak je in het voorjaar (mei-juni). Bessensiroop maak je in het najaar (september-november).
Beide processen zijn vergelijkbaar: weken, koken, zeven en inmaken. Het grote verschil zit in de basis. Bloesems zijn licht en bloemig, bessen zijn zwaar, fruitig en donker. Beide zijn heerlijk, maar smaken totaal anders.
Zelf vlierbloesemsiroop maken
Hier is een eenvoudige handleiding. Pluk 30 schermen verse vlierbloesem.
Laat insecten eerst wegvliegen door de schermen even op een witte doek in de zon te leggen. Was ze voorzichtig als het nodig is (meestal niet). Doe de schermen in een grote schone pan.
Voeg het sap en de rasp van 2 citroenen en 1 limoen toe.
Giet 2 liter water erbij. Laat dit 24 uur trekken met een deksel erop. Na 24 uur zeef je het vocht door een kaasdoek of fijne zeef.
Gewone Vlier (Sambucus nigra)
Druk de bloesems zachtjes uit, maar niet te hard, anders wordt de siroop bitter. Giet het vocht terug in de pan.
Voeg 1 kg suiker toe. Breng het langzaam aan de kook en laat het 10-15 minuten zachtjes koken om de suiker op te lossen en de siroop te laten indikken.
Vul schone flessen en draai de doppen direct goed dicht. Laat ze afkoelen op hun kop voor een vacuum. De Gewone vlier is de soort die je wilt hebben.
Hij bloeit van mei tot juni. De bladeren zijn vijf- tot zevendelig geveerd.
Culinaire toepassingen van Vlier
De takken hebben een merg dat wit is. De bloeiwijze is een platte, roomwitte tuil. De geur is typisch zoet en fruitig. Dit is de basis voor je siroop.
De Kruidvlier (Sambucus racemosa) is de giftige variant die je moet vermijden. Deze bloeit later, vaak pas in juni-juli.
De bloemtrossen zijn smaller en opgericht, niet plat. De bladeren zijn smaller en zeven- tot elfdelig geveerd. De bessen zijn helder rood.
Het grootste gevaar zit in de bladeren, schors en onrijpe bessen, maar het is het beste om deze struik helemaal te vermijden voor culinair gebruik.
Naast siroop is er nog veel meer mogelijk. De bloesems kun je frituren in beslag. Dit heet "vlierbloesembeignets". Ze smaken naar lente en knapperige suiker.
Je kunt de bloesems ook in een fles azijn stoppen voor een bloemige azijn. Of leg ze in een kom met water en suiker voor een eenvoudige siroop zonder te koken (maar die is minder lang houdbaar).
Medicinale werking van Vlier
Met de bessen maak je dus jam. Een klassieke vlierbessenjam bevat naast de bessen ook appels voor pectine en suiker.
Je kunt ook vlierbessen chutney maken voor bij wild of kaas. De donkere smaak past perfect bij rijke gerechten. Als je een fruitpers hebt, kun je het sap persen en inmaken als sap of cider.
Vlier staat al eeuwen bekend als medicinale plant. De bloesems helpen bij verkoudheid en koorts door hun zweetafdrijvende werking.
Ze helpen ook bij hoest en keelpijn. De bessen, rijk aan vitamine C, geven je weerstand een boost. Ze worden vaak gebruikt in siropen en capsules tijdens de wintermaanden. Let op de interacties.
Gebruik je medicijnen voor diabetes? Vlier kan je bloedsuiker verlagen.
Houd dit goed in de gaten. Ook zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven moeten voorzichtig zijn met grote hoeveelheden. De natuur is krachtig, en dat geldt ook voor de vlier. Gebruik het met verstand, dan is het een prachtige bondgenoot in je tuin en keuken.