Paddenstoelen kweken op stammetjes in de schaduwlaag

Stel je voor: je loopt door je voedselbos, langs de appelbomen en perenstruiken. Onder je voeten ligt een laag van takken en snoeihout.

Het ruikt naar aarde en vochtig hout. Dit is geen rommel.

Dit is een buffet. Een buffet voor paddenstoelen. Je kunt ze gewoon zelf kweken, zonder ingewikkelde kassen of dure spullen.

Je gebruikt de schaduwlaag onder je fruitbomen. Het is de slimste manier om je tuin nog meer oogst te geven, terwijl je tegelijkertijd je bodem verbetert.

Je bent hier niet om theorie te leren. Je wilt aan de slag. Je wilt paddenstoelen die smaken naar de herfst, naar de bosgrond, en die je zelf hebt gekweekt op je eigen snoeiafval. Dit is een gids voor de praktijk. Voor jou, in jouw tuin, met jouw bomen.

Wat is kweken in de schaduwlaag?

Kweken in de schaduwlaag betekent simpelweg dat je paddenstoelen laat groeien op hout dat al in de tuin ligt.

Je maakt gebruik van de plekken die van nature al schaduw hebben. Denk aan de kruinen van je fruitbomen, de plek onder een notenboom of de schaduwkant van een heg.

Je legt geen kweekbakken neer. Je gebruikt de bodem en de natuurlijke schaduw die er al is. De paddenstoelen die je hiermee kweekt zijn zogenaamde houtbewoners. Denk aan oesterzwammen, shiitake of fluweelpootjes.

Ze groeien op dood of stervend hout. In de vrije natuur doen ze er jaren over om te groeien.

In jouw tuin kun je het proces sturen. Je geeft ze een plek, een beetje water en geduld. De rest doen ze zelf. Het is een symbiose: jij geeft ze een thuis, zij geven jou eten en gezonde bodem.

Waarom is dit een perfect systeem voor jouw voedselbos?

Het werkt met wat je al hebt. Je bent al aan het snoeien.

Je hebt al takken en stammen liggen. In plaats van het naar de stort te brengen of te verbranden, maak je er een gewas van. Je maakt een gesloten systeem.

Het afval van je bomen wordt voedsel voor je bomen en voor jou.

Dit is permacultuur in optima forma: niets gaat verloren. De paddenstoelen verbeteren je tuin op een manier die je niet direct ziet, maar wel voelt. Het mycelium, de wortels van de paddenstoel, breekt het hout af. Het maakt voedingsstoffen vrij die de fruitbomen en de bodem extra voeding geven.

Bovendien houdt het vocht vast. In een warme zomer is een bodem bedekt met paddenstoelstammen veel vochtiger dan kale grond.

Je tuin wordt veerkrachtiger. En dan is er nog de schaduwlaag zelf. Veel fruitbomen groeien met een hoge kruin.

Daaronder is vaak weinig anders dan onkruid. Met paddenstoelen maak je die ruimte productief.

Je oogst twee keer: fruit van de boom en paddenstoelen eronder. Je gebruikt de hoogte en de diepte van je tuin optimaal. Zo creëer je een rijke, driedimensionale oogst.

De praktijk: zo maak je je eigen paddenstoelenstammen

Je begint met het juiste hout. Gebruik geen hout van dode, aangetaste bomen.

Gebruik vers snoeihout van je fruitbomen. Appel, perzik, pruim, wilg, esdoorn: het zijn allemaal geschikte logs. Zaag ze in stammen van ongeveer 30 tot 50 centimeter lang.

Hoe dikker de stam, hoe langer het duurt voordat de paddenstoelen klaar zijn, maar hoe langer de stam ook meegaat. Je hebt paddenstoelenmycelium nodig.

Dit zijn de 'sporen' die je op het hout overbrengt. Voor beginners zijn er een paar makkelijke opties.

Oesterzwammen groeien snel en zijn sterk. Je kunt mycelium kopen in de vorm van geïnoculeerde stopverf of als wedges (houten blokjes met mycelium). Een bekend merk in de permacultuurwereld is Pluggen van Mushroomwarehouse of mycelium van Fungi Perfecti. Reken op ongeveer €15-€25 voor een zakje van 100 tot 200 pluggen, genoeg voor een stuk of 5-10 stammen.

De methode is simpel. Je boort gaten in je stammen, ongeveer 2-3 centimeter diep en 10 centimeter uit elkaar.

Je slaat de pluggen in de gaten met een hamer. Daarna smeer je de gaten dicht met bijenwas of kaarsvet. Dit houdt het vocht vast en beschermt tegen andere schimmels.

Je kunt ook werken met 'spawn bags'. Dit is mycelium op zaagsel.

Je maakt een snee in de stam, stopt er een schepje spawn in en dicht het weer met was. Daarna leg je de stammen op hun plek. Je legt ze niet vol in de zon.

Ze moeten schaduw hebben. Leg ze in de schaduw van je fruitbomen, of leg ze neer en bedek ze met een laagje bladeren of stro.

Ze mogen niet uitdrogen, maar ook niet permanent in het water staan. De ideale plek is een plek die 's ochtends zon heeft en 's middags schaduw. Of simpelweg de plek onder een dichte boomkruin.

Welke paddenstoelen en hoeveel kost het?

Je hebt verschillende opties, afhankelijk van je smaak en je tuin. Voor een beginner is de oesterzwam de beste keuze.

• Oesterzwammen (Pleurotus ostreatus): De klassieker. Groeit snel, is sterk en smaakt veelzijdig. Hij groeit op bijna alle loofbomen. Je kunt hem in de herfst en lente oogsten. Een zakje pluggen kost €15-€20.
• Shiitake (Lentinula edodes): Een culinaire topper. Groeit langzamer en heeft een specifieke smaak. Shiitake heeft liever hardere houtsoorten zoals eik of beuk, maar doet het ook goed op fruitbomen. Je hebt 'cold strain' en 'warm strain' shiitake. Voor de Nederlandse tuin is 'cold strain' het makkelijkst. Een zakje pluggen kost €20-€25.
• Fluweelpootjes (Pholiota adiposa): Een minder bekende, maar heerlijke paddenstoel. Hij groeit in trossen en heeft een nootachtige smaak. Doet het goed op berk en beuk, maar ook op fruitbomen. Een zakje pluggen kost €15-€20.

Hij is vergevingsgezind en oogstbaar in het eerste jaar. De totale investering voor een beginproject van 5 stammen is ongeveer €50-€75 (inclusief houtzaag, boor, pluggen en was). Als je een beetje geluk hebt, oogst je de eerste kilo paddenstoelen binnen 6 tot 12 maanden. Dat is een stuk goedkoper dan de biologische paddenstoelen in de supermarkt.

De cyclus: van stam tot oogst

Nadat je de stammen hebt geplaatst, gebeurt er eerst niet veel. Het mycelium moet het hout in groeien.

Dit kan maanden duren. Je ziet niets, maar er gebeurt van alles. Het witte mycelium vult het hout. Je kunt de stammen af en toe controleren op uitdroging.

Als het lang droog is, giet je er een emmer water overheen. Als het mycelium het hout volledig heeft gekoloniseerd, is het tijd voor de 'shock'.

Voor oesterzwammen leg je de stammen een nacht in een emmer koud water.

Dit bootst de herfst in. De volgende dag leg je ze terug op hun schaduwplek. Binnen een week tot twee weken zie je de eerste 'knoppen' verschijnen.

Dat zijn je eerste paddenstoelen. Ze groeien razendsnel. Binnen een paar dagen zijn ze oogstrijp.

Je oogst ze door ze voorzichtig los te draaien of af te snijden. Je kunt ze meerdere keren per jaar oogsten, afhankelijk van de soort en het weer. Bekijk onze oogstkalender voor het voedselbos om te zien wat er nog meer te plukken valt. Na de oogst rust de stam even uit.

Met een beetje gelof groeien er na een paar weken weer nieuwe.

Een stam kan 2 tot 5 jaar meegaan, afhankelijk van de grootte en de soort paddenstoel.

Praktische tips voor succes

De basis van succes is vocht. Paddenstoelen zijn voor 90% water. Als je stammen uitdrogen, stopt de groei. Controleer ze wekelijks. Oogst je ze? Leer dan paddenstoelen drogen voor gebruik in de winter.

In een hete zomer kan het nodig zijn om ze elke dag licht te besproeien.

Gebruik regenwater uit een ton. Dat is beter voor het mycelium en goedkoper.

Houd het simpel. Begin met een of twee soorten. Kies voor oesterzwammen op je fruitboomstammen.

Ze zijn het sterkst. Zorg dat je hout vers is.

Dood hout dat al lang ligt, is vaak al gecoloniseerd door andere schimmels. Je concurrentie wilt je niet. Gebruik dus je eigen snoeiafval van het afgelopen jaar. Denk aan de biodiversiteit.

Leg de stammen niet allemaal op een stapel. Verspreid ze door je tuin.

Leg ze onder een hazelaar, naast een braamstruik, onder de perenboom. Zo maak je een netwerk.

Je verspreidt het risico en je creëert verschillende microklimaten. Zo leer je welke plekken het beste werken voor jouw tuin. Geniet van buiten koken in je eigen voedselbos.

Het gaat niet alleen om de oogst. Het gaat om het zien ontstaan van nieuw leven uit je eigen afval. Het gaat om de geur van de herfst in je tuin.

Je bent aan het tuinieren op een manier die de aarde helpt.

Je maakt je voedselbos completer. En je krijgt er de heerlijkste paddenstoelen voor terug.