Zwarte bessen, wie kent ze niet? Die donkere, glimmende kogeltjes die in de zomer aan je struik hangen.
▶Inhoudsopgave
Ze zien er misschien klein en onbeduidend uit, maar schijn bedriegt. Deze kleine bommetjes van smaak en gezondheid horen thuis in élke permacultuurtuin. Ze zijn niet alleen heerlijk in jam of smoothies, ze zijn ook een krachtpatser voor je lijf. In je eigen voedselbos heb je jaar op jaar een oogst die je gezondheid een boost geeft. Laten we eens kijken hoe je die zwarte bes (Ribes nigrum) in je tuin krijgt en wat je ermee kunt.
Zwarte bes: Voordelen, toepassingen en bijwerkingen - Ribes nigrum
De zwarte bes is een echte Europese krachtpatser. Al sinds de 12e eeuw wordt deze struik gebruikt voor zijn geneeskrachtige eigenschappen.
Tegenwoordig weten we precies waarom die oude kennis zo waardevol is. De vrucht barst van de vitamine C – wel drie keer zoveel als sinaasappelsap! Daarnaast zitten ze vol antioxidanten, die je cellen beschermen tegen schade.
Het is dus veel meer dan alleen een lekkernij; het is een echte superfood uit je eigen tuin.
En het mooie is: de struik is sterker en makkelijker dan je denkt. Let wel op de regels van de Europese Unie. Wij mogen niet claimen dat zwarte bes een ziekte geneest. Dat is niet toegestaan.
Wat we wel kunnen zeggen, is dat het je lichaam ondersteunt en dat er veelbelovend onderzoek bestaat naar de werking. We delen feiten, geen fabels. Zo blijf je goed geïnformeerd en geniet je met een gerust hart.
Maak kennis met zwarte bes – Ribes nigrum
Stel je voor: een struik die perfect is voor de rand van je voedselbos. De zwarte bes groeit graag op een plekje in de zon of halfschaduw.
Hij houdt van een bodem die wat vocht vasthoudt, maar kan goed tegen een droge periode zodra hij eenmaal goed geworteld is. In het voorjaar krijgt de struik prachtige groenige bloemetjes, die later uitgroeien tot de kenmerkende donkere bessen. De oogst is meestal in juli en augustus.
Je kunt ze vers eten, maar ze zijn ook perfect om te verwerken tot sap, siroop of gedroogd.
Een volwassen struik kan ongeveer 1,5 meter breed en hoog worden. Zorg dat je voldoende ruimte overlaat, zodat de lucht kan circuleren. Dit voorkomt schimmelziekten. In een permacultuurontwerp is de zwarte bes een vaste waarde in de struiklaag.
Hij levert niet alleen voedsel, maar biedt ook schuilplaatsen voor vogels en insecten. Zo draag je bij aan de biodiversiteit in je tuin.
De zwarte bes is het neefje van de rode bes
Je zou ze in één adem kunnen noemen, maar de zwarte en de rode bes zijn echt verschillende karakters. De zwarte bes (Ribes nigrum) heeft een sterkere, eigenwijze smaak en bevat veel meer vitamine C.
Rode bes is frisser en zuurder. Qua gebruik in de keuken verschillen ze ook.
Rode bessen zijn heerlijk als topping op een toetje, terwijl zwarte bessen hun smaak perfect afstaan aan jam of likeur. Het grootste verschil zit 'm in de geneeskracht. De zwarte bes wordt veel vaker ingezet voor medicinale doeleinden dan de rode.
De bladeren van de zwarte bes hebben een vochtafdrijvende en ontstekingsremmende werking. De bladeren van de rode bes zijn dat veel minder. Dus, als je een struik wilt die én in de keuken én in de medicijnkast te gebruiken is, dan kies je voor de zwarte bes. De zwarte bes is een alleskunner.
De struik der duizend deugden
De vruchten zijn top, maar de bladeren en knoppen zijn dat ook.
Vooral de jonge bladeren, geplukt vóór de bloei, zijn rijk aan werkstoffen. Je kunt ze drogen voor thee.
Deze thee is verfrissend en ondersteunt je nieren. De knoppen worden gebruikt voor een speciale vorm van kruidengeneesmiddel: gemmotherapie. Dit extract is krachtiger dan alleen de bladeren.
De struik is ook een aanwinst voor je tuinstructuur. Door zijn compacte groei is hij makkelijk te snoeien.
Gebruik als kruidengeneesmiddel
Je kunt hem als solitaire struik planten, of als een kleine haag. In een voedselbos combineer je hem met hogere bomen en lagere vaste planten. Zijn wortels helpen de bodemstructuur te verbeteren.
Het is een investering die jarenlang terugbetaalt. Wil je de geneeskrachtige kant van de zwarte bes benutten?
Dan is het zaak om op het juiste moment te oogsten. Pluk de bladeren in het voorjaar, net voordat de bloemetjes helemaal open gaan.
Dan zitten de concentraties het hoogst. Je kunt ze met een touwtje in een donkere, koele ruimte laten drogen. Een goed gedroogd blad blijft jarenlang houdbaar.
Wat is gemmotherapie
Een sterke thee van deze bladeren kan helpen bij het schoonhouden van je lichaam. Het is een mild middel dat je af en toe kunt inzetten. Hou het simpel: een handvol bladeren op een liter kokend water. Even 10 minuten laten trekken. Zeven en drinken.
Zo breng je de kracht van de natuur in je dagelijks leven.
Gemmotherapie is een specialisme binnen de fytotherapie. Het gebruikt de knoppen, zaden of scheuten van planten.
Bij de zwarte bes gaat het om de jonge knoppen die in de winter of vroege voorjaar worden geoogst. Deze knoppen zitten vol groeikracht en energie, net zoals we dat kennen bij het oogsten van berkensap. Ze worden in een maceraat (een extractie met water, alcohol en glycerine) gezet.
Ribes nigrum voor onze dieren
Je kunt kant-en-klare gemmo's kopen bij speciaalzaken. Een flesje van 15 ml kost vaak tussen de €10 en €15.
De dosering is laag, vaak maar een paar druppels per dag. Mensen gebruiken gemmo van zwarte bes voor de bijnierondersteuning en bij allergieën. Het is een heel andere manier van gebruiken dan thee of jam, maar zeer effectief.
Ook dieren kunnen profiteren van de zwarte bes. Vooral paarden en honden krijgen soms zwarte bes-bladextract om hun weerstand te verhogen.
De ontstekingsremmende werking kan helpen bij gewrichtsklachten. Maar, en dit is cruciaal: overleg altijd met een dierenarts of een fytotherapeut voor dieren.
Zwarte bessen en hoge bloeddruk
Het is een krachtig middel. Let op dat je dier geen medicijnen gebruikt die niet gecombineerd mogen worden met kruiden. Sommige dieren eten de bessen graag vers uit de Szechuan peper struik.
Dat is meestal geen probleem. De zaden zijn licht giftig voor honden, maar in kleine hoeveelheden is dat geen issue. De bladeren zijn sterker. Blijf dus altijd alert op de dosering.
Hier komt de zwarte bes echt tot zijn recht. Onderzoek heeft aangetoond dat dagelijks 200 gram verse bessen een positief effect hebben op je bloeddruk.
De bovendruk kan met 1 mmHg dalen en de onderdruk met 0,5 mmHg. Dat lijkt weinig, maar op de lange termijn is het een significante verbetering.
Een krachtige ontstekingsremmer
De anthocyaniden (de stof die de bessen hun donkere kleur geeft) spelen hierbij een hoofdrol. Deze stoffen helpen ook om kalkophoping in de bloedvaten te verminderen. Uit onderzoek bleek dat deze ophoping na 10 tot 12 weken gebruik tot nul gereduceerd kan worden.
En nog iets moois: drie keer per week bessen eten verlaagt het risico op een hartaanval met 33%.
Dat zijn cijfers waar je wat mee kunt. Haal die struik dus in huis voor je hart! Ontstekingen liggen aan de basis van veel kwaaltjes.
De zwarte bes helpt je lichaam deze rustig te maken. De combinatie van vitamine C en de specifieke plantaardige stoffen werkt als een natuurlijke aspirine, maar dan zacht voor je maag.
Voordelen voor de ogen
Het is ideaal bij verkoudheid of als je voelt dat er iets opkomt.
Door de bessen te combineren met andere reinigende kruiden zoals brandnetel of paardenbloem, versterk je dit effect. Je hoeft er geen ingewikkelde theemengsels voor te maken. Een handvol verse bessen door je ontbijt of een schepje poeder van gedroogde bessen in je yoghurt doet al wonderen.
Consistentie is hier het toverwoord. Elke dag een beetje werkt beter dan af en toe een enorme hoeveelheid. We zitten allemaal te veel naar schermen te staren. Je ogen worden moe en droog.
De antioxidanten in zwarte bessen, en ook in de krachtige aroniabes uit het voedselbos, zijn echte helden voor je netvlies.
Recepten met Zwarte bes
Ze verbeteren de doorbloeding van de kleine bloedvaatjes in je ogen. Dit helpt bij het aanpassingsvermogen van je ogen aan het donker.
Er zijn studies die suggereren dat het eten van zwarte bessen je zicht op de lange termijn kan ondersteunen. Zeker voor mensen die in de tuin werken of veel lezen, is dit een fijn bijeffect. Je ogen krijgen een boost van binnenuit.
- Zwarte bessen-siroop: Kook de bessen met een beetje water en suiker (of een zoetstof naar keuze). Zeef het sap en je hebt een heerlijke siroop voor in de limonade of over de pannenkoeken.
- Vers in de smoothie: Doe een handvol bevroren zwarte bessen in de blender met een banaan en wat water. Snel, gezond en superlekker.
- Gedroogd als snoep: Leg de bessen uit op een bakplaat en droog ze op de laagste stand van je oven. Ze worden dan heerlijk zoet en knapperig.
- Gemmo kuur: Koop een flesje gemmo van zwarte bes en volg de instructies op de verpakking. Vaak is dit een kuur van 3 tot 6 weken.
Combineer dit met voldoende rust voor je ogen, en je doet ze een groot plezier.
Natuurlijk wil je weten wat je met die oogst kunt doen. Hier zijn een paar simpele ideeën: Probeer ook eens bessen te verwerken in een notenreep of ze te verwerken tot een chutney bij wild of kaas. De smaak is sterk, dus je hebt er maar weinig van nodig.
Praktische tips voor je eigen struik
Wil je zelf beginnen? Kies voor sterke rassen die bekend staan om hun smaak en opbrengst, zoals 'Ben Alder' of 'Bona'.
Je koopt een jonge struik (maatje Pot 9) voor ongeveer €8 tot €12 bij gespecialiseerde kwekerijen. Plant hem in de herfst of het vroege voorjaar.
Snoeien is essentieel voor een goede oogst. De zwarte bes draagt vrucht op eenhout (takken die vorig jaar gegroeid zijn). Snoei dus elk jaar ongeveer een derde van de oudste takken weg tot op de grond. Dit stimuleert de struik om jonge, vruchtdragende scheuten te maken.
Doe dit in de winter, als de struik in rust is. Zo houd je je struik productief en gezond voor jarenlang plezier.