Wanneer oogst je de wortels van de smeerwortel voor medicijn?

Stel je voor: je loopt door je voedselbos, langs de vijver met eetbare oeverplanten. Daar staat ie: de smeerwortel.

Grote, ruwe bladeren die wat weg hebben van brandnetels (maar dan zonder de brandharen), en in het voorjaar prachtige klokjes van bloemen. Veel mensen denken: onkruid. Maar jij weet beter.

Dit is een krachtpatser uit de permacultuur. Een plant die mineralen uit de diepte haalt en die je kunt gebruiken voor je eigen medicijnkastje.

Je wortels oogsten voor een geneeskrachtig olie-aftreksel? Dat is oude kennis die je nu weer in de praktijk kunt brengen. Maar het is wel zaak dat je het goed doet. Want zo’n plant heeft z’n eigen ritme en regels.

Wanneer oogst je de wortels van smeerwortel?

Het antwoord op deze vraag draait om één ding: waar zit de kracht op dat moment?

In de lente en zomer staat de energie van de plant in de bladeren en bloemen. De plant groeit, maakt zaad en doet zijn ding boven de grond. In de herfst, als de eerste vorst de bladeren bruin kleurt en de plant zich terugtrekt, gaat al die opgeslagen energie de grond in. Precies daar waar we naar op zoek zijn: de wortels.

De beste tijd voor een worteloogst is dan ook in de late herfst, wanneer de plant bovengronds (bijna) dood lijkt. De kracht zit dan diep in de aarde.

Is de herfst je ontgaan? Geen paniek. Je kunt ook in het vroege voorjaar oogsten, net voordat de plant weer nieuw blad gaat maken.

Dan zit er nog voldoende voeding in de wortels. En vergeet niet: smeerwortel is een investering. Om wortels te oogsten, heb je planten nodig die minimaal twee jaar oud zijn.

Drie jaar is nog beter. Je oogst nooit de hele plant.

Bij een eerste oogst graaf je slechts een derde van de wortelmassa uit. Zo blijft de plant in leven en kun je volgend jaar weer oogsten. Dat is de cyclus van een voedselbos: nemen en weer laten groeien.

Geneeskrachtige werking van smeerwortel

Waarom zou je deze moeite doen? Omdat smeerwortel (Symphytum officinale) een medicijn is uit de natuur.

De Latijnse naam zegt het al: Symphytum komt van het Griekse woord voor 'samengroeien'. En dat is precies wat het doet.

De wortel bevat allantoïne, een stof die weefselherstel stimuleert. Het zorgt voor de aanmaak van nieuw weefsel en helpt bij botbreuken door callusvorming te bevorderen. Daarnaast zit er rozemarijnzuur in, wat pijnstillend en ontstekingsremmend werkt. Denk aan kneuzingen, verstuikingen of artritis.

Smeerwortel werkt ook slijmoplossend en verzachtend. Je kunt het dus gebruiken in zalfvorm voor de huid, of als kompres bij blessures.

Smeerwortel is de ultieme plant voor het herstellen van bindweefsel, pezen en botten. Het is als het ware de pleister voor je lichaam van binnenuit (op de huid).

Hoe smeerwortel wortels oogsten en verwerken?

Als je een plant van drie jaar oud hebt gevonden, ga je aan de slag. Je gebruikt een spitvork of schep om de grond los te maken rondom de plant.

Graag voorzichtig, want je wilt de wortels niet beschadigen. Trek de wortel voorzichtig uit de grond. Verse wortels voelen zacht aan, bijna als een winterpeen.

Thuis maak je ze schoon. Spoel ze af onder de kraan, maar schrob niet te hard.

Je wilt de fijne haarworteltjes zoveel mogelijk bewaren. Dat is waar de goede stoffen in zitten. Vervolgens is het zaak om de oppervlakte te vergroten voor een betere afgifte.

Smeerwortel wortels schoonmaken en snijden

Pak een scherp mes. Je wilt de wortels in dunne plakjes of kleine stukjes hakken. Waarom? Net zoals je natuurlijk organisch materiaal in de tuin laat liggen, helpt dit proces de bodem en je extracten.

Omdat je de celwanden open breekt. Hoe meer snijvlakken, hoe beter de werkzame stoffen overgaan in je olie of alcohol.

Smeerwortel wortels drogen

Dit is een cruciale stap. Doe het rustig en met precisie. Wil je de wortels bewaren voor later? Houd dan rekening met de invloed van droogte op de knopvorming, en droog ze daarna goed.

Hang ze in bosjes op een donkere, droge en warme plek, of leg ze op een droogrek. Ze worden dan hard en houtachtig.

Je kunt ze daarna in een pot doen of vermalen tot poeder. Dit poeder kan ook gebruikt worden, maar let op: de werkzaamheid neemt langzaam af. Zorg dat je de juiste plant hebt.

Smeerwortel bepalen (determinatie)

Smeerwortel heeft ruwe, puntige bladeren die lopen in de nerven. De bloemen hangen als een schorpioenstaart (een gebogen tros).

Verwar het niet met vingerhoedskruid. Dat heeft gladde, ronde bladeren en is giftig. Koop je in Nederland via webshops als Plukgeluk?

Dan weet je meestal zeker dat je Symphytum officinale krijgt. Maar als je in de vrije natuur oogst, determinatie is essentieel.

Smeerwortel macereren (olie-aftreksel)

Het maken van een maceraat is de basis voor je zalf of olie.

Je trekt de werkzame stoffen uit de wortel in een draagolie. Dit kan op twee manieren: warm of koud. De koude maceratie duurt langer (4-6 weken in de zon), maar is zachter voor de stoffen.

De warme maceratie (au bain marie) is sneller klaar. Belangrijk: Verhit nooit boven de 60°C.

Allantoïne en andere werkzame stoffen breken af bij hoge temperaturen. Gebruik een pan met water en zet daarin een glazen pot met de olie en wortels.

Laat dit 4 uur op een constante temperatuur van ongeveer 60°C sudderen. Welke olie? Kies voor een stabiele olie. Olijfolie is klassiek, maar zonnebloemolie of arachideolie werken ook.

Voor de houdbaarheid kun je vitamine E toevoegen (ongeveer 1 gram per liter olie). En als je echt wilt investeren in kwaliteit: bewaar je maceraat in violet glas (Miron).

Recept: Smeerwortel maceraat maken

1. Neem 100 gram verse, fijngehakte smeerwortelwortels.
2. Doe ze in een schone glazen pot.
3. Giet er 400 ml koude, goede kwaliteit olie bij (zoals biologische olijfolie).
4. Laat 4-6 weken in de zon staan, of warm 4 uur au bain marie op max 60°C.
5. Zeef de olie door een kaasdoek. Druk goed uit.
6. Giet over in een violet glazen fles. Houdbaarheid: ongeveer 1 jaar.

Dit verlengt de houdbaarheid aanzienlijk omdat het UV-licht tegenhoudt. Een flesje van 100ml kost ongeveer €15,-, maar het gaat jaren mee. Van dit maceraat kun je een zalf maken door het te mengen met bijenwas (ongeveer 1 deel was op 5 delen olie).

Smelt de was zachtjes en roer de olie erdoor. Giet het in blikjes.

Zo heb je een eigen gemaakte smeerwortelzalf, zonder toevoegingen.

Waarschuwing: Pyrrolizidine-alkaloïden (PAs)

Hier moet je écht opletten. Smeerwortel bevat pyrrolizidine-alkaloïden (PAs).

Dit zijn stoffen die bij langdurige inname schadelijk kunnen zijn voor de lever. Ze zijn giftig voor de levercellen. Daarom gelden er strenge regels.

NOOIT inwendig gebruiken. Behalve door deskundigen onder strikte begeleiding. Wij gebruiken het alleen uitwendig.

De PA's worden via de huid slecht opgenomen, waardoor uitwendig gebruik als zalf of kompres over het algemeen als veilig wordt beschouwd (mits de huid niet open is).

Ook jonge bladeren zijn eetbaar (als spinazie), maar ook die bevatten PAs. Eet ze met mate en niet dagelijks. Voor de worteloogst geldt: gebruik alleen planten die ouder zijn dan 2 jaar en oogst niet te vaak. De concentratie PAs verschilt per plant en per seizoen, maar de waarschuwing blijft staan: met mate en uitwendig. Wil je naast smeerwortel ook andere planten inzetten? Kijk dan wanneer je begint met het voorzaaien van eenjarige ondersteuners in je voedselbos.

Met deze kennis kun je veilig en met respect aan de slag in je voedselbos. De smeerwortel is een geschenk, maar een geschenk dat je met wijsheid gebruikt. Zo blijft de cyclus in balans.