De gevaren van bestrijdingsmiddelen in gekochte compost

Stel je voor: je bent trotse eigenaar van een voedselbos. Je hebt bomen geplant, de grond verbeterd met compost en nu wacht je op die eerste overheerlijke appels, peren of noten.

Maar wat als die compost, die je koopt om je bodem te verbeteren, stiekem een giftig spoor achterlaat? Het is een schrikbeeld voor elke permacultuur-liefhebber. Je wilt natuurlijk gezond voedsel, zonder chemicaliën. Toch blijkt uit onderzoek dat compost die je koopt, lang niet altijd zo onschuldig is als het lijkt.

Compost is een bodemverbeteraar van hoge kwaliteit

Goede compost is goud waard. Het is de basis van een levende bodem.

In een voedselbos wil je een rijk bodemleven: regenwormen, schimmels en bacteriën die samenwerken. Compost zorgt voor structuur, vochtretentie en voedingsstoffen. Je kunt het kopen in zakken bij het tuincentrum of als big bag bij een groothandel. Prijzen variëren van €5,- per 40 liter zak tot €150,- voor een kuub (1000 liter).

Het idee is simpel: je brengt organisch materiaal terug in de cirkel. Maar wat zit er precies in dat spul?

Compost als een spiegel van onze maatschappij

Compost blijkt een spiegel van onze vervuilde maatschappij. Het afval dat we inzamenelen – GFT (Groente-, Fruit- en Tuinafval) – zit vol sporen van de chemicaliën die we gebruiken.

Denk aan pesticiden uit de intensieve landbouw of PFAS uit industriële uitstoot.

Deze stoffen verdwijnen niet zomaar als het afval composteren. Ze blijven aanwezig. Als je deze compost in je voedselbos strooit, introduceer je deze stoffen in je eigen ecosysteem. Het tegenovergestelde van wat je wilt bereiken met permacultuur.

Alleen norm voor zware metalen

Hier schuilt de grote valkuil. Veel mensen denken dat compost gereguleerd is.

Dat klopt, maar maar gedeeltelijk. Volgens de Vereniging Afvalbedrijven (2022) voldoet compost aan alle geldende normen. Echter, er zijn alleen wettelijke normen vastgesteld voor zware metalen.

Gratis uitgedeeld gft-compost vervuild met pesticiden, PFAS en zware metalen, blijkt uit steekproef van EenVandaag

Denk aan lood, cadmium en kwik. Als compost hiervoor onder de limiet blijft, mag het verkocht worden.

Uit een steekproef in 2022 bleek dit pijnlijke gat in de wetgeving. Onderzoekers vonden 14 bestrijdingsmiddelen, 16 PFAS-stoffen en 8 zware metalen in monsters van gratis compost. In één monster was het loodgehalte zelfs 14% boven de wettelijke norm. Maar de echte schok zat in de pesticiden en PFAS.

Voor die stoffen geldt geen norm in compost. Ze mogen er gewoon inzitten, ook al zijn ze schadelijk.

Permanent in contact met gif

Stel je voor dat je je fruitbomen plant in grond vol PFAS.

Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS) zijn 'forever chemicals'. Ze breken niet af. Ooit gebruikt voor anti-aanbaklagen en brandblussers, zitten ze nu overal.

Ze stapelen zich op in de bodem en in planten. Als je bomen deze stoffen opnemen, eindigen ze in je fruit.

Je staat dan permanent in contact met een gif dat in je lichaam opstapelt.

Ook pesticiden zoals azolen zijn gevonden. Azolen zijn schimmelwerende middelen.

'Overheid moet ingrijpen'

Experts en belangenorganisaties roepen al jaren dat de regels niet meer voldoen. De huidige wetgeving (de Meststoffenwet) is te oud en te smal.

Het gaat uit van een gesloten kringloop, maar de realiteit is dat afvalstromen vaak vervuild zijn. "De overheid moet ingrijpen", is een veelgehoorde kreet. Er is een totaalverbod nodig op het composteren van vervuilde GFT-stromen of strengere eisen aan de bron.

Infectie met resistente schimmel werd Stefani bijna fataal: 'Ik wist niet hoe dodelijk het eigenlijk was'

De gevaren zijn niet theoretisch. Neem het verhaal van Stefani.

Zij liep een infectie op met een resistente schimmel. De oorzaak? Mogelijk via azolen in de omgeving. Azolen doden niet alle schimmels; de sterke overleven en worden resistent. Dit maakt infecties moeilijk, soms onmogelijk, te behandelen.

"Ik wist niet hoe dodelijk het eigenlijk was", vertelde ze. Een waarschuwing dat 'onschuldige' bestrijdingsmiddelen in compost grote gevolgen kunnen hebben voor onze gezondheid.

Moeten de toelatingseisen strenger?

Veel tuinders vragen zich af of ze wel compost moeten kopen. Het Keurcompost keurmerk bestaat, maar controleert hoofdzakelijk op zware metalen.

Het zegt niets over pesticiden of PFAS. Zolang de eisen niet strenger worden, blijft dit een risico.

In de permacultuur en bij voedselbossen wordt vaak geadviseerd om zelf compost te maken via de warme methode van je eigen snoei- en tuinafval. Zo weet je tenminste zeker dat er geen vervuiling uit de keten wordt toegevoegd.

'We hebben het niet onder controle'

De situatie is chaotisch. Het RIVM en de WUR doen onderzoek naar resistente schimmels en de verspreiding van PFAS.

Maar de uitkomsten zijn duidelijk: we hebben het niet onder controle. De productie van compost is groter dan de vraag, waardoor kwaliteit soms onder druk staat.

En zonder strenge normen voor PFAS en pesticiden, blijft het een gok wat je koopt. Vooral bij gratis compost, zoals die uitgedeeld werd tijdens de Landelijke Compostdag in maart 2022, is de kwaliteit vaak minder gegarandeerd. Begrijp daarom goed het verschil tussen compost en potgrond voor je jonge aanplant in het voedselbos.

Weinig, maar wel onwenselijk

Misschien denk je: "Ach, het zijn maar kleine beetjes." Klopt, de concentraties zijn vaak laag.

Maar bij gif geldt: elk beetje is er een te veel. Zeker in een voedselbos waar je de grond wilt opbouwen voor de komende decennia. Je wilt geen gif in je bodem die je fruitbomen moeten verwerken. Het idee van permacultuur is juist om het ecosysteem te versterken, niet te belasten.

Acuut gezondheidsrisico

Naast de langetermijngezondheidsrisico's van PFAS en pesticiden, is er ook een acuut risico.

Zoals het verhaal van Stefani liet zien. Resistente schimmels door azolen kunnen levensgevaarlijk zijn. Ook zware metalen zoals lood (wat dus soms 14% boven de norm zit) zijn schadelijk, vooral voor kinderen en dieren die in de tuin spelen. Je wilt niet dat je kinderen met loodhoudende modder spelen.

Niet verteld aan burgers

Het meest frustrerende is misschien nog wel dat dit niet wordt verteld. Je koopt een zak compost, staat op de verpakking iets over 'natuurlijke voedingsstoffen' of 'goed voor de bodem'.

Er staat geen waarschuwing op: 'Kan PFAS en pesticiden bevatten'. De burger wordt niet geïnformeerd over de risico's van de producten die ze kopen om hun tuin mooi te maken. Wat kun je zelf doen?

Ten eerste: wees kritisch. Vraag bij je leverancier naar de herkomst en het labonderzoek. Is het Keurcompost?

Vraag specifiek naar de uitslagen van PFAS en pesticiden. Ten tweede: maak je eigen compost. In een voedselbos produceer je vaak al veel snoeiafval en blad. Door dit op te composterven met je eigen keukenresten, sluit je de kringloop lokaal en veilig. Maak ook eens een voedzame compostthee, zodat je zeker weet dat je bodemverbeteraar echt bijdraagt aan een gezond bos, zonder verborgen gif.