Stel je voor: je loopt je voedselbos in, koude lucht in je longen, en je ziet je vijver of sloot dichtvriezen.
▶Inhoudsopgave
De meeste mensen denken dan meteen: "Ai, al het leven daaronder is nu dood." Maar niets is minder waar. Het is een prachtig, stil schouwspel.
Water is een rare jongen, het krimpt als het bevriest en blijft drijven. Die ijslaag is als een deken. Het isoleert het water eronder en houdt de ergste kou buiten de deur. Zo kan het leven gewoon doorgaan, soms wel tot temperaturen ver onder nul. Je hoeft je vissen en waterplanten dus niet meteen af te schrijven.
Waarom hoogwater in rivieren vooral in de winter en het vroege voorjaar voorkomt
Het water in de Rijn en de Maas heeft een lange reis achter de rug. Het is afkomstig uit de Alpen, de Ardennen en andere delen van Europa.
In de winter en het vroege voorjaar valt daar regen en smelt sneeuw. Al dat water moet via onze rivieren naar zee. Wij zitten hier een beetje in de uitgang.
Door die grote hoeveelheid water stijgt de waterstand hier. Rijkswaterstaat houdt dit nauwlettend in de gaten.
Ze verwachten dat de Rijn een piek kan bereiken van 12,9 meter boven NAP. Dat is best hoog. Wanneer het waterpeil boven de 12 meter NAP komt, spreken ze van een licht verhoogde waterstand. Pas bij 13 meter NAP gaat er een code geel af.
Dat kan dus meerdere keren per jaar gebeuren. Als je in een laaggelegen gebied woont of een voedselbos hebt dat tegen een rivier of sloot ligt, merk je dit.
Je oevers worden drassiger en het water kan makkelijker overlopen. De kunst is om dat water vast te houden en te laten zakken, zonder dat het je boomgaard meeneemt of je grond uitspoelt. Veel mensen denken dat waterdieren het begeven zodra het water dichtvriest.
Waterretentie en ijsvorming: overleving waterdieren onder ijs
Maar niets is minder waar. Sommige beestjes zijn echte overlevers.
Onderzoek van Alterra (2009) laat zien dat waterdieren, zoals slakken, de erwtemossel en de kokerjuffer, tot wel vijf maanden kunnen overleven ingevroren bij -4°C. Ze hebben eigen antivriesstoffen ontwikkeld, suikers en eiwitten, die voorkomen dat hun cellen kapotvriezen. Dit werkt zelfs tot temperaturen van -10°C.
Die ijslaag helpt ook enorm. Hij werkt als een isolatiedekentje.
Het water eronder koelt veel langzamer af dan de lucht erboven. Zonder die laag zou het water veel dieper en sneller bevriezen, wat funest zou zijn.
De bodem bevriest onder water meestal niet. Daarom is het zo belangrijk om diepe plekken in je waterpartij te houden. Vissen zoeken diepte op waar het water nog vloeibaar is en de temperatuur stabiel blijft.
Een ondiepe plas die tot op de bodem bevriest, is een drama.
Een diepe poel met een ijslaag erop is een winterhotel.
De gevaren van ijsdammen en erosie in je permacultuur systeem
Een ijsdam ontstaat als water onder een laag ijs doorstroomt en aan de kant bevriest.
Het ijs groeit en groeit en stuwt het water omhoog. Of het blokkeert de afvoer en het water zoekt een nieuwe weg.
In een voedselbos kan dit leiden tot flinke wateroverlast op plekken waar je het niet verwacht. Het water loopt over je paden, spoelt je aarde weg en kan zelfs de wortels van je fruitbomen blootleggen. Dat wil je niet. Erosie is een stille sluiper.
Zodra water gaat stromen met te veel kracht, neemt het gronddeeltjes mee.
In de winter kan smeltwater of regenwater dat niet de grond in kan, dit veroorzaken. Je zult merken dat er gleuven ontstaan in je hellingen. Vooral als je bodem kaal is, gebeurt dit snel.
Dit is zonde van je vruchtbare grond. De kunst van waterretentie is om het water te vertragen en te verspreiden, zodat je bodem als spons kan fungeren en het water rustig de grond in zakt in plaats van te schuren.
Praktische waterretentie: je eigen landschap ontwerpen
Gelukkig kun je hier zelf veel aan doen. Je ontwerpt je stukje grond zo dat het water voor jou werkt, niet tegen je.
Dit doe je met simpele, natuurlijke technieken. Het draait allemaal om het maken van plekken waar water kan blijven staan en plekken waar het langzaam doorheen kan zakken.
Dit werkt het hele jaar door, maar is in de winter extra cruciaal. De basis is het aanleggen van vijvers of greppels die op de juiste plek zitten. Je kunt ook aarden wallen (swales) aanleggen. Deze vangen het water op en geven het langzaam af aan de grond.
In een voedselbos zorgt dit voor een prachtige vochtvoorziening in de zomer.
Strategie 1: Diepte en variatie in je waterlichamen
In de winter zorgt het voor extra ruimte voor het smeltwater en voorkomt het dat je bomen met hun voeten in het water komen te staan. Een van de belangrijkste tips is om je waterpartijen dieper te maken. Een ondiepe plas van 30 centimeter kan tot de bodem bevriezen.
Dat is dodelijk voor vissen en waterinsecten. Maak je vijver op z'n minst op een plek 80 cm tot 1,5 meter diep.
Zo ontstaat er een 'thermokline', een laag waar het water niet bevriest.
Vissen weten dit en trekken naar die diepere, veilige zones. Je helpt ze dus enorm met een goede vijverdiepte. Varieer ook in de vorm.
Maak geen strakke betonnen bak, maar een natuurlijke vijver met glooiende oevers en een aflopende bodem. Zoek naar een plek in je tuin die wat lager ligt.
Daar verzamelt het water zich van nature. Door de bodem van de vijver met klei en modder te bekleden, houd je het water vast.
Strategie 2: Antivries-principes toepassen met materialen
Je hoeft niet te investeren in dure folie; een goede kleilaag (ongeveer €30 per 1000 liter) werkt ook prima. We weten nu dat waterdieren suikers en eiwitten gebruiken als antivries.
Dit principe kunnen we vertalen naar materialen in je tuin. Je hoeft geen suiker in je sloot te gooien, maar je kunt wel materialen gebruiken die de vorstwerking beïnvloeden. Dit is een avontuurlijke, experimentele vorm van permacultuur. Denk aan het toevoegen van organisch materiaal in je water.
Drijvend riet, dode takken en bladeren in de kant van je vijver zorgen voor extra isolatie.
Ze remmen de snelle ijsvorming. Je kunt ook een specifieke 'vorstbestendige' bodem maken. Door compost en houtskool (biochar) in de bodem van je vijver te verwerken, verbeter je de structuur.
Biochar kan water vasthouden en geeft stabiliteit. Een zak biochar van 20 liter kost ongeveer €25.
Dit meng je door de kleilaag. Het werkt als een spons en zorgt dat de bodem minder snel vastvriest.
Handige tips voor je voedselbos in de winter
Het gaat erom dat je waterretentie niet alleen ziet als 'water vasthouden', maar als 'levensvatbaarheid'. Je wilt dat je systeem robuust is tegen de kou. Hieronder een paar concrete acties die je direct kunt uitvoeren.
- Diefwatergreppels (swales) op contour: Graaf een ondiepe greppel (20-30 cm diep) langs de hoogtelijn van je perceel. Zorg dat deze net boven je fruitbomen loopt. Hij vangt regen en smeltwater op en geeft het af aan de bomen. Een schep en een waterpas zijn alles wat je nodig hebt (€0).
- Maak 'dode' waterzones: Leg een hoop takken en snoeiafval in een laagte. Dit houdt water vast en creëert een schuilplaats voor egels en amfibieën. Het water blijft er langer staan en zak langzaam weg.
- Bodem bedekken: Zorg dat je grond nooit kaal is. Laat bladeren liggen of zaai 'winterdekbedden' als rogge of veldbonen. Dit beschermt de grond tegen vorstuitdroging en erosie door smeltwater. Zaden kosten ongeveer €5-10 per 100m2.
- Check je afvoeren: Zorg dat je regenpijpen en greppels vrij zijn van blad. Een verstopte afvoer bij een flinke regenbui in de winter zorgt voor directe wateroverlast.
Conclusie: Jouw winterse waterhuishouding
Water is de levensader van je voedselbos. Benieuwd naar de jaarlijkse waterbehoefte van je voedselbos? In de winter vraagt dit systeem om een andere aanpak dan in de zomer.
Door te begrijpen dat ijs een isolator is en dat diepte bescherming biedt, kun je slimme keuzes maken.
Je hoeft niet te vechten tegen de natuur, je kunt haar nabootsen. Gebruik de principes van diepte, isolatie en het vasthouden van organisch materiaal. Investeer niet in dure pompen of ijsvrijhouders.
Investeer in je schop, je kennis van de helling en het planten van de juiste soorten riet en bomen langs de waterkant. Een wilg houdt de oever stabiel en pompt water op.
Een rietkraag breekt de golfslag en houdt het water schoon. Zo maak je van je waterpartij een winterse toevluchtsoord, een plek die veerkrachtig is en klaar is voor de lente.