Stel je voor: je loopt je voedselbos in en de grond is kurkdroog, terwijl je net een week geleden nog plassen water stond te bijkomen.
▶Inhoudsopgave
Een rollercoaster van water. Dat is precies wat we gaan oplossen.
We gaan water niet als een vijand zien, maar als een trouwe bondgenoot die we slim opslaan voor later. Met swales en vijvers bouw je een buffersysteem waar je fruitbomen en vaste planten dol op zullen zijn.
Swales: de waterkringloop op pauze zetten
Een swale is in feite een greppel op de horizontale lijn van een helling.
Je graaft hem niet diep, maar vooral breed. De uitgegraven aarde leg je aan de bergkant, waardoor een kleine wal ontstaat.
Het is een simpel, doch briljant stukje waterbeheer. Waarom werkt dit zo goed? Water stroomt normaal gesproken snel van een helling af, met bodemerosie als gevolg. Een swale vangt deze stroom op.
Het water zakken rustig de grond in, rechtstreeks naar de wortels van je bomen.
Je maakt de grond letterlijk een stuk dieper vochtig. Denk aan je aanplant. Een fruitboom zoals een 'Conference' peer of een 'Elstar' appel heeft in het eerste jaar water nodig.
Als je een swale om de boom heen legt, creëer je een natuurlijke waterbak. Je hoeft niet elke dag te sproeien; de swale doet het werk.
Je bespaart liters water en tijd. De juiste plek is essentieel.
Gebruik een waterpas of een simpele A-lijn (touw met een gewichtje eraan) om de perfecte horizontale lijn te vinden. Swales mogen nooit water naar beneden sturen; ze moeten water vasthouden. Dit is de basis van je ontwerp.
Vijvers: de diepe opslag voor je voedselbos
Waar een swale water tijdelijk vasthoudt en doorlaat, is een vijver de echte opslagplaats.
Een vijver in je voedselbos fungeert als een natuurlijke airco en een waterreservoir. In de zomer verdampt het water verkoelend, wat de luchtvochtigheid rond je bladverliezende bomen verhoogt.
Een vijver hoeft niet gigantisch te zijn. Een kleine vijver van 4 bij 4 meter en een meter diepte kan al een enorm verschil maken. Je kan hem vullen met regenwater van je schuur of via de swales die er naartoe lopen. Zo koppel je het systeem aan elkaar.
Je hoeft geen duur polyester bad te kopen. Ga voor een EPDM-folie van 0,8mm dik.
Een stuk van 5x5 meter kost ongeveer €150. Leg er eerter een laag valdonder onder (zo'n €40 per m²) om lekkage door wortels te voorkomen. Dan ben je goedkoper uit dan een kant-en-klare vijver en je kunt hem precies op maat maken.
Plaats de vijver op een strategische plek: laag in het landschap, zodat overtollig water van hoger gelegen grond er naartoe stroomt. Zo vang je alles op. Je kunt hem combineren met eetbare oeverplanten zoals waterkers of moerasspirea, die zorgen voor extra biodiversiteit.
De synergie: hoe swales en vijvers samenwerken
Het echte werk begint als je swales en vijvers met elkaar verbindt. Je ontwerpt een watersysteem. De swales vangen het water op en leiden het, als ze vol zijn, via een overstort naar de volgende swale of rechtstreeks naar de vijver.
Zo bouw je een cascade-effect. Stel je hebt een helling.
Bovenaan leg je swales. Ze zorgen dat water de heuvel niet afglijdt.
Als het extreem hard regent, loopt de bovenste swale over. Het water loopt dan via een geul (een 'spillway') naar de swale eronder. Uiteindelijk belandt al het water in de laagst gelegen vijver. Niets gaat verloren.
Prijzen en materialen: een realistische inschatting
Dit systeem zorgt voor een extreem hoge grondwaterstand op de juiste plekken.
Je fruitbomen, die vaak dieper wortelen, putten hieruit. Je bodemleven, zoals regenwormen, floreert in deze constante vochtigheid. Dat zorgt weer voor betere bodemstructuur en opname van voedingsstoffen. Je hoeft overigens niet alles in één keer te doen.
Begin met één of twee swales rondom je nieuwste aanplant. Kijk hoe het water zich gedraagt.
Bouw het systeem langzaam uit naarmate je voedselbos groeit. Volg een logisch stappenplan voor je voedselbosontwerp; permacultuur is immers een iteratief proces.
Laten we de kosten platslaan. Je hoeft geen duur gereedschap te kopen. Een goede schop, een kruiwagen en een waterpas zijn je beste vrienden.
De grootste kostenpost is je tijd en spierkracht, wat bij permacultuur vaak het goedkoopste is. Voor een swale hoef je niets te kopen. De aarde die je eruit haalt, is je materiaal.
Zorg wel dat je een stevige schep hebt (bv. een Vicon of een sterke Duitse schop, rond de €40).
Verschillende modellen en aanpakken
Voor de aanleg van 100 meter swale ben je, afhankelijk van de hardheid van de grond, ongeveer 1 tot 2 dagen bezig met z'n tweeën. Voor een vijver met EPDM folie:
- EPDM folie 5x5m: +/- €150
- Geotextiel (valdonder) 10m²: +/- €40
- Stenen voor de rand: +/- €50 (gebruik natuursteen uit de omgeving)
Vergelijk dit met de kosten van een bewateringssysteem met druppelslangen en een wateraansluiting. Die lopen al snel in de honderden euros per jaar aan waterrekening. Slim omgaan met je watervoorziening zonder kraanwater zorgt ervoor dat de investering in swales en vijvers zich op de lange termijn terugverdient.
Er zijn grofweg twee soorten swales: de klassieke greppel en de 'on-contour' berm.
De greppel is de standaard: je graaft en gooit de aarde eruit. De berm is een verhoging zonder greppel ernaast, geschikt voor vlakker terrein. Slim hoogteverschillen in je ontwerp benutten met terrassen en greppels helpt je hierbij. Kies wat bij je landschap past. Een variant op de vijver is de 'keyline' dam.
Dit is een kleine dam in een vallei die het water net genoeg tegenhoudt om het lateraal te verspreiden over het land. Dit is avancerder, maar ideaal voor grote percelen voedselbos.
Je maakt de grond over een grote oppervlakte vochtig. Je kunt ook denken aan een 'swale met vijver'.
Je graaft een deel van de swale dieper uit, waardoor er een poel ontstaat. Dit is goedkoper dan een losse vijver en werkt perfect voor kleine hellingen. Je maakt een diepe kuil in de horizont lijn.
Overweeg ook de combinatie met een helofytenfilter als je de vijver wilt zuiveren. Planten zoals riet en lisdodde zuiveren het water dat je eventueel van je schuur afvoert. Dit kost ongeveer €50 per vierkante meter aan plantmateriaal, maar zorgt voor schoon water in je vijver.
Praktische tips voor een waterrijk voedselbos
Begin klein. Graaf één swale van 10 meter.
Kijk wat er gebeurt als het regent. Zie je hoe het water blijft liggen? Perfect.
Voel je de grond na een week nog vochtig? Dan doe je het goed. Je leert je terrein kennen door het water te volgen. Gebruik de juiste techniek.
Bij het graven van een swale, leg de aarde aan de bergkant.
Druk deze aarde stevig aan met je voet of een schep. Je wilt niet dat de wal instort bij de eerste de beste stortbui. Maak de bovenkant van de wal vlak, dan loop je er later makkelijk langs.
Plant direct in de swale. De rand van de swale (de 'berm') is de ideale plek voor je fruitbomen.
Ze staan net iets hoger dan de bodem van de swale, dus ze staan nooit met hun wortels in het water, maar wel in een extreem vochtige zone.
Zet er bijvoorbeeld een 'Bramley's Seedling' appelboom neer. Let op veiligheid. Een vijver is een geweldig ecosysteem, maar kan ook gevaarlijk zijn.
Als je kinderen of huisdieren hebt, zorg dan voor een veilige rand of een gaas. Een ondiepe zwemvijver (met een diepte van 60cm) is vaak veiliger en functioneler dan een diepe poel.
Vergeet de overstort niet. Bij hevige regen moet het water ergens heen.
Graaf een kleine geul (een 'spillway') aan het einde van je swale die naar de vijver of een lager gelegen swale leidt. Zorg dat deze geul beplant is met gras of graszoden, zodat hij niet uitspoelt. Dit voorkomt dat je systeem wegspoelt.