Voedselbossen voor imkers: Een paradijs voor de honingbij

Stel je voor: je loopt door een voedselbos, de lucht ruikt naar aarde en bloesem, en overal gonst het van het leven.

Honingbijen zoemen langs de appels en peren, terwijl wilde bijen kruipen over de bloemen van de hazelaar. Dit is niet zomaar een tuin; dit is een paradijs voor imkers en bijen. In dit stuk duiken we in de wereld van voedselbossen voor imkers.

We laten zien hoe je een plek creëert waar zowel honingbijen als wilde bijen floreren, zonder dat ze elkaar in de weg zitten. Want ja, er is wat te doen over de concurrentie tussen deze insecten. Laten we beginnen.

Inheems versus uitheems

De eerste vraag die je je moet stellen, is welke bijensoort je wilt helpen. In Nederland komen zo’n 350 soorten bijen voor, maar slechts 7 daarvan zijn honingbijen.

De rest zijn wilde bijen, zoals de solitaire bij of de hommel. De honingbij (Apis mellifera) is niet van oorsprong overal even thuis. De zwarte bij (Apis mellifera mellifera) is inheems in Nederland, maar veel imkers gebruiken andere rassen, zoals de Carnica, die uitheems zijn.

Waarom maakt dat uit? Inheemse bijen zijn perfect aangepast aan ons klimaat en de lokale planten.

Ze vliegen vaak kortere afstanden, tot 250 meter van hun nest, en zijn afhankelijk van specifieke bloemen. Uitheemse rassen kunnen harder groeien, maar ze kunnen ook meer druk leggen op de lokale ecosystemen. In een voedselbos kies je dus het beste voor planten die zowel inheemse wilde bijen als de honingbijen ondersteunen. Denk aan wilde fruitbomen, hazelaars en lindebomen.

20.000 tot 60.000 honingbijen in een kast

Een gemiddelde bijenkast zit vol met 20.000 tot 60.000 honingbijen. Dat is een enorme kolonie die veel voedsel nodig heeft.

Honingbijen kunnen tot 3 kilometer van de kast zoeken naar voedsel. In een voedselbos met fruitbomen, notenbomen en bloeiende struiken vinden ze genoeg nectar en stuifmeel.

Maar hier schuilt een risico: deze grote groep kan de omgeving snel leegtrekken, vooral als er weinig diversiteit is. In een voedselbos ontwerp je daarom voor continuïteit. Kies voor bomen en planten die het hele jaar door bloeien.

Begin in het voorjaar met wilde peren en kersen, ga verder met lindebomen in de zomer en eindig met herfstfruit zoals mispel. Zo zorg je dat de honingbijen altijd wat te eten vinden, zonder de wilde bijen te verdringen. Prijzen voor inheemse fruitbomen liggen rond €15-€30 per stuk, afhankelijk van de grootte.

Onderzoek: Verdringen honingbijen andere insecten?

Er is veel discussie over de impact van honingbijen op wilde bijen. Uit onderzoek blijkt dat 53% van de studies negatieve effecten rapporteert: honingbijen verdringen wilde bijen door voedsel en nestplaatsen op te eisen. Maar 28% van de onderzoeken meet geen effect, en 19% laat gemengde resultaten zien.

Het hangt dus af van de omgeving. In een voedselbos met veel diversiteit is de concurrentie minder groot.

Wilde bijen kunnen niet verder dan 250 meter vliegen, dus als je nestplaatsen en voedsel dicht bij elkaar plant, help je ze enorm. Plaats bijenkasten niet zomaar; doe dit alleen onder voorwaarden.

Zorg voor voldoende afstand tot wilde bijennesten en bied alternatief voedsel. Een fout die veel imkers maken, is bijenkasten plaatsen zonder rekening te houden met concurrentie. Dat leidt tot verdringing.

Zijn honingbijen nodig voor de bestuiving?

Ja, maar niet alleen. Bijen zorgen voor bijna 90% van alle bestuiving op aarde, en tot 80% van groenten en fruit is afhankelijk van hen. Honingbijen zijn belangrijk voor landbouwgewassen zoals appels en kersen.

Maar wilde bijen zijn vaak efficiënter: ze bestuiven specifiekere planten en vliegen bij slechter weer.

In een voedselbos hoef je niet per se bijenkasten te plaatsen voor bestuiving. De combinatie van wilde bijen, hommels en andere insecten doet het werk al.

Toch kunnen imkers hier een rol spelen: door honingbijen te houden, versterk je de algehele bestuiving. Zorg wel dat je voedselbos genoeg diversiteit biedt. Kies voor planten die het hele jaar door bloeien, zoals lavendel, bloeiende kruiden en fruitbomen. Dit zorgt voor een stabiele voedselbron voor alle bijensoorten.

Bijenkasten plaatsen voor de biodiversiteit?

Plaatsen van bijenkasten kan de biodiversiteit versterken, maar alleen als je het slim aanpakt.

• Plaats de kast op een zonnige plek, uit de wind.
• Zorg voor voldoende afstand tot wilde bijennesten (minimaal 100 meter).
• Plant een gevarieerd aanbod aan bomen en bloemen rond de kast.

De Bee Foundation heeft al meer dan 10.000 hectare bijenoase gerealiseerd, door imkers en natuurliefhebbers te verbinden. In een voedselbos past een bijenkast prima, maar volg deze regels:

Een bijenkast kost tussen €200 en €500, afhankelijk van het materiaal en de grootte. Kies voor een houten kast van duurzaam materiaal, zoals cederhout, dat lang meegaat in de Nederlandse regen. Met deze aanpak help je niet alleen de honingbij, maar ook de wilde bijen en andere insecten.

Hoe je wilde bijen kunt helpen

Wilde bijen hebben specifieke behoeften, en een voedselbos is de perfecte plek om daaraan te voldoen. Ze zijn vaak solitair, wat betekent dat ze alleen leven en niet in kolonies.

Tip 1: plaats een bijenhotel

Hier zijn vijf praktische tips om ze te helpen, ook als je een voedselbos voor hondenbezitters ontwerpt volgens permacultuur principes.

Tip 2: snoei geen planten in bloei

Plaats een bijenhotel aan de zuidkant van een muur of schutting, niet aan de regenkant. Kies een model met gaatjes van 2-10 mm diameter, zodat verschillende soorten er gebruik van kunnen maken. Een goed bijenhotel kost €20-€40 en gaat jaren mee.

Hang het op in de lente, zodat wilde bijen er meteen in kunnen nestelen. Snoei pas na uitbloeien van bloemen om voedselbronnen te behouden. In een voedselbos met fruitbomen en kruiden betekent dit dat je snoeit in het late najaar of vroege voorjaar, als de bloemen al zijn uitgebloeid. Gebruik een scherpe snoeischaar, zoals de Felco 2 (€60), voor precisiewerk.

Tip 3: zorg voor een gevarieerd aanbod aan planten en bomen

Zo blijft er genoeg stuifmeel en nectar over voor bijen. Kies planten die het hele jaar door bloeien voor continue voeding.

In een voedselbos mix je fruitbomen zoals peren en appels (€15-€30 per stuk) met struiken als braam en wilde roos. Voeg bloeiende kruiden toe, zoals bonenkruid en marjolein.

Tip 4: zaai een bloemenweide

Dit zorgt voor een buffet van april tot oktober. Zaai een bloemenweide in het voorjaar (maart-april) of najaar (oktober-november). Gebruik speciaalzaden voor inheemse bijen, niet die van de supermarkt.

Een zak van 100 gram kost €10-€15 en dekt ongeveer 10 vierkante meter.

Tip 5: laat je tuin verwilderen

Kies voor mixen met klaver, korenbloem en papaver. Zaai op een open plek in je voedselbos, waar de zon schijnt. Maai gefaseerd: de helft van je tuin maaien, de andere helft laten verwilderen.

In een voedselbos betekent dit dat je grasvelden omzet naar bloemenweiden en onkruid zoals brandnetel laat staan – het is voedsel voor rupsen en dus voor bijen. Gebruik een grasmaaier van €100-€200 voor de delen die je maait, en laat de rest groeien. Dit trekt meer insecten aan en versterkt de biodiversiteit.

Bee Foundation: Bondgenootschap voor een Bij-vriendelijk Nederland

De Bee Foundation is een initiatief dat voedselbossen en imkers verbindt. Ze hebben al meer dan 10.000 hectare bijenoase gecreëerd, van stadsparken tot landelijke permacultuurprojecten.

Sluit je aan bij hun netwerk voor tips over bijenkasten en planten. In een voedselbos kun je samenwerken met lokale imkers om een gemeenschappelijke bijenwaarde te creëren. Betrek ook de oudere generatie bij het beheer, wat niet alleen de bijenpopulatie versterkt, maar ook je eigen oogst aan fruit en noten.

Waarom zijn bijen belangrijk?

Bijen zijn de hoeksteen van ons ecosysteem. Zonder hen zouden we minder fruit, groenten en noten hebben.

In een voedselbos zijn ze essentieel voor de bestuiving van bomen zoals hazelaars en kersen.

Door hun werk groeien er meer vruchten en verbetert de biodiversiteit. Denk aan de wilde bijen die specifieke planten bestuiven, of de honingbij die grote gewassen helpt. Maar de helft van de 360 bijensoorten in Nederland is met uitsterven bedreigd.

Een voedselbos met permacultuur principes biedt een veilige haven. Plant inheemse soorten, vermijd pesticiden en zorg voor nestplaatsen. Dit helpt niet alleen bijen, maar ook andere insecten en vogels in je bos.

Tot 80% van onze groenten en fruit zijn er dankzij de bijen

Zonder bijen zou ons dieet er heel anders uitzien. Tot 80% van groenten en fruit is afhankelijk van bestuiving door insecten.

In een voedselbos zie je dit terug: je appels, peren, noten en bessen groeien beter door de aanwezigheid van bijen.

Door imkers te integreren, verhoog je de opbrengst met wel 20-30%, volgens studies. Maar onthoud: focus op diversiteit. Een voedselbos met alleen honingbijen is niet genoeg; wilde bijen zijn cruciaal voor de lange termijn.

Met deze tips bouw je een paradijs voor imkers en bijen in je voedselbos. Begin klein, experimenteer en geniet van het gonzen van het leven om je heen. Je tuin wordt er rijker van, en de planeet ook.