Hoe voorkom je wateroverlast bij extreme regenval?

Stel je voor: je hebt een prachtige voedselbos-tuin vol met appelbomen, hazelaars en eetbare vaste planten.

Je bent trots op je stukje natuur. En dan komt die ene extreme hoosbui.

In een uur valt meer regen dan in een hele zomer. Je tuin verandert in een moeras, je kelder loopt vol en je zorgvuldig geplante fruitbomen staan met hun wortels in het water. Dit is helaas de realiteit van klimaatverandering. Maar er is goed nieuws: je kunt je tuin en huis veel beter beschermen dan je denkt.

Zonder meteen een fortuin uit te geven. Met een slimme aanpak, die past bij de principes van permacultuur, maak je je plekje veerkrachtiger.

In dit artikel lees je hoe je wateroverlast voorkomt en je tuin omtovert tot een spons die water opvangt in plaats van wegspoelt.

Wateroverlast door regen? Dit kun je eraan doen!

De eerste stap is altijd de simpelste: kijk om je heen. Loop na een gewone regenbui eens door je tuin.

Waar blijft het water? Zie je plassen bij de schuur? Stroomt het water van het dak direct de goot in en het riool in? Of zakt het traag weg in je gazon?

Dit zijn de belangrijkste vragen. Voordat je materialen koopt, is het slim om de waterstromen op je perceel te begrijpen.

In de permacultuur noemen we dat 'observeer eerst'. Verzamel wat je nodig hebt.

Dit hoeft niet duur te zijn. Een schop, een waterpas, een emmer en een regenton zijn de basis. Voor de tuin zijn houtsnippers, bladeren en eventueel een paar zakken lava- of kleikorrels (te koop bij tuincentra voor ongeveer €10 per 20 liter) handig.

Voor het huis: een simpele terugslagklep voor de afvoer (circa €25) en misschien een stukje rubberen strip voor onder de deur. De totale investering kan zo laag zijn als €50, maar kan oplopen als je kiest voor een grote regenton van kunststof (rond €150-€300).

Stap 1: Bepaal de hellingsgraad van je terrein. Gebruik een lange lat en een waterpas. Je tuin moet idealiter iets aflopen van je huis af.

Als je huis het laagste punt is, heb je een direct probleem.

Stap 2: Identificeer de 'hotspots'. Waar komt het meeste water terecht?

Meestal is dat onder de regenpijp of bij de schuurdeur. Stap 3: Maak een plan.

Wil je water vasthouden (goed voor de bomen) of snel afvoeren (nodig als je kelder waterdicht is)? De meeste voedselbos-tuinen hebben baat bij vasthouden. Een veelgemaakte fout is direct beginnen met tegels eruit halen zonder te meten. Je moet weten waar het water heen moet.

Als je een gat graaft op de laagste plek, maar de grondwaterstand is al hoog, dan blijft het water daar staan en verdrinkt je fruitboom alsnog. Begin klein. Focus eerst op de regenpijpen en de dakgoten.

Hoe voorkom je wateroverlast in huis?

Je huis is je schuilplaats, dus dat moet droog blijven. Wateroverlast van binnenuit is vaak te voorkomen met een paar simpele handelingen.

De grootste boosdoener is het gemengde rioolsysteem. In veel wijken komt bij extreme regen het rioolwater via je toilet, douche of wastafel naar binnen.

Dat wil je niet. Wat je nodig hebt: een terugslagklep (terugslagventiel) en een emmer. De terugslagklep past vaak op de afvoer van je wasmachine of vaatwasser, of in de kruipruimte op de hoofdrioolafvoer. De prijs ligt tussen de €20 en €40.

De installatie duurt ongeveer een uur. Zorg dat je de waterleidingen even dichtdraait voordat je begint.

Stap 1: Koop de juiste klep. Meet de diameter van je afvoerbuis (meestal 40mm of 50mm). Stap 2: Plaats de klep.

Bij een wasmachine-afvoer is het vaak een kwestie van de slang losmaken, de klep erop draaien en de slang weer vastmaken. Bij de hoofdrioolafvoer in de kruipruimte is het ingewikkelder; hier kan een loodgieter nodig zijn.

Stap 3: Test het. Giet een emmer water in de dichtstbijzijnde gootsteen en controleer of de klep open gaat en weer sluit.

Veelgemaakte fout: De klep verkeerdom draaien (stroomrichting controleren!) of de klep niet onderhouden. Een klep kan vast gaan zitten door vet of vuil. Maak hem eens per jaar schoon.

Een andere cruciale tip: zet waardevolle spullen (laptop, belangrijke papieren) nooit op de grond in de kelder of op de begane grond. Een simpele plank of kast van 50cm hoog redt je spullen vaak al.

Sluit ramen en deuren op de begane grond als je weggaat en een hevige bui voorspeld is.

Het klinkt logisch, maar in de haast vergeet je het snel. Een natte vloer van hout gaat rotten en dat is een dure reparatie.

Hoe houd je water tegen?

Dit is waar de magie van het voedselbos begint. We willen water niet alleen afvoeren, we willen het tegenhouden.

Water is goud voor je bomen en planten. In plaats van een snelle afvoer naar het riool, bouwen we een 'spons' in je tuin. Dit doen we door de bodemstructuur te verbeteren.

Materialen die je nodig hebt: houtsnippers (gratis bij plaatselijke hoveniers of boomspecialisten), compost, en misschien wat groenbemesters zoals phacelia of boekweit.

Je hoeft geen dure materialen te kopen. De bodem is je belangrijkste 'opslag'. Een gezonde bodem met veel organisch materiaal kan tot wel 50% meer water opnemen dan kale grond.

Stap 1: Verwijder tegels. Pak een tegelhamer en begin bij de gevel.

Verwijder een strook van minimaal 50 cm breed langs je huis. Stap 2: Vul dit gat met grof materiaal.

Gooi eerst een laag grind (20-40 mm) van 10 cm dik. Dit zorgt voor drainage. Stap 3: Daarbovenop leg je een laag houtsnippers of boomschors (5-10 cm). Dit houdt vocht vast en voorkomt onkruid.

Dit is een natuurlijke wadi in je tuin. Een veelgemaakte fout is het aanleggen van een drainageputje zonder dat het water ergens heen kan.

Als je water naar de put leidt, maar de grond eromheen verzadigd is, werkt het niet. De truc is water spreiden. Maak kleine kuiltjes in de tuin (zogenaamde 'swales' in permacultuur-taal) bovenaan een helling.

Die hoeven maar 10 cm diep te zijn. Ze vangen het water op en laten het langzaam wegzakken naar je fruitbomen toe.

Let op: zorg dat je altijd een veiligheidsbuffer houdt. Als je in een laaggelegen gebied woont, graaf dan niet te diep. Je wilt niet dat je tuin een zwembad wordt dat je huis omringt. De kunst is om water te vertragen, niet om het te verzamelen tot een vijver naast je voordeur.

Hoe voorkom je wateroverlast in je tuin?

Je tuin is een levend systeem. In een voedselbos werken we met lagen: de hoge bomen, de struiken, de vaste planten en de bodembedekkers. Alles bij elkaar helpt om water vast te houden door een gezonde bodem als spons.

Hieronder geef ik specifieke tips per laag. Als je een gazon hebt, overweeg dan om delen te maaien en in te zaaien met kruidenmengsels of groenbemesters.

Zorg voor meer groen

Een kale grasmat is als een biljartlaken: water rolt er direct af. Een kruidenmat met bijvoorbeeld klaver en paardenbloem heeft wortels die diep de grond in gaan en gaten maken voor water.

Plant extra bomen als je ruimte hebt. Een volwassen boom kan tot 1000 liter water per dag opnemen. Heb je een terras?

Laat de bestrating iets aflopen

Controleer of de tegels waterpas liggen. Ze moeten een lichte afschot hebben (1 tot 2 centimeter) weg van het huis.

Als je tegels eruit haalt, leg dan 'open' verharding. Dit zijn tegels met voegen die water doorlaten of grind. Grind is goedkoper (circa €15 per m2) en laat water direct door. Zorg dat de onderlaag (brekerzand) goed is aangedrukt, anders verzakt het.

Zorg dat je tijdelijk water kunt opvangen

Een regenton is je beste vriend. Regenwater opvangen voor je voedselbos begint bij het afkoppelen van minimaal één regenpijp.

Een ton van 200 liter kost ongeveer €100-€150. Zorg voor een overloop: een slangetje dat de overtollige liters afvoert naar een border of een kruidenperk.

Zo voorkom je dat de ton overloopt bij een extreme bui. Je kunt ook een 'bladvanger' plaatsen bij de regenpijp. Dit voorkomt dat bladeren van je fruitbomen de pijp verstoppen.

Plaats een bladvanger bij je regenpijpen

Een bladvanger kost ongeveer €10. Dit is een kleine moeite voor een groot effect. Verstopte regenpijpen zorgen ervoor dat water over de rand loopt en direct langs je gevel stroomt.

Controleer de bladvanger elk najaar en in het voorjaar na de stormen.

Veeg de bladeren eruit. Doe dit niet in de goot, maar in de compostbak.

Zo recycle je direct. Veelgemaakte fouten: De bolrooster in de afvoer van een plat dak. Dit werkt averechts; het bolletje houdt vuil vast waardoor de afvoer verstopt raakt.

Gebruik liever een vierkant of rechthoekig rooster dat makkelijk schoon te maken is.

En vergeet niet de dakgoot schoon te maken! Doe dit twee keer per jaar. Een ladder, emmer en een tuinslang zijn voldoende. Dit voorkomt dat water over de rand klotst.

Waterschade: waarvoor ben je wel en niet verzekerd?

Stel je hebt alles gedaan, maar het water komt toch naar binnen. Wat nu? De eerste vraag is: ben ik verzekerd?

Hier zit een addertje onder het gras. De meeste inboedel- en opstalverzekeringen dekken waterschade door 'opstijgend grondwater' of 'overstroming' vaak niet. Ze dekken wel schade door lekkage of een gesprongen leiding.

Check je polis. Als het water via de voordeur naar binnen stroomt bij een hoosbui, valt dat onder overstroming.

Dat is meestal niet verzekerd. De overheid heeft hier een regeling voor: de Wet tegemoetkoming schade bij rampen. Als de schade groot is en door een ramp komt, kan de overheid een deel vergoeden.

Maar wacht hier niet op. Zorg dat je een goede inboedelverzekering hebt en vraag na wat de exacte dekking is voor water.

Tip: Maak altijd foto's van de wateroverlast zodra schade optreedt. Ook van het waterpeil buiten en de plek waar het binnenkomt.

Dit is cruciaal voor je verzekering of de gemeente. Zorg dat je een emmer en een dweil paraat hebt. Als het water net binnenkomt, kun je het nog tegenhouden met een oude handdoek of een zandzak.

Heb je wateroverlast en schade als gevolg?

Als het water toch staat, is snelle actie nodig. Allereerst: veiligheid. Ga niet in water staan als er elektrische apparaten in de buurt zijn.

Schakel de hoofdschakelaar uit als het water bij de stoppenkom komt. Stap 1: Zorg voor waterdichte schotten. Heb je een kelderraam dat laag zit?

Plaats daar een plank voor en duw er een zandzak tegenaan. Zandzakken kun je kopen (leeg, voor ongeveer €2 per stuk) of vullen met zand uit je eigen tuin.

Stap 2: Verplaats spullen. Zet meubels op stenen of blokken hout. Stap 3: Zorg voor afvoer. Een dompelpomp (te huur voor €30 per dag) kan water wegpompen naar de tuin of het riool (mits de klep het doet).

Een fout die vaak gemaakt wordt: wachten tot het water zakt. Als het water in de kelder staat, kan het beton poreus worden en muren aantasten. Pompen is essentieel. Droog de ruimte daarna goed met een ventilator of ontvochtiger. Schimmel groeit snel.

Maatregelen tegen overstromingen

Op een grotere schaal, buiten je tuin, gebeurt er ook veel. De overheid investeert fors in waterveiligheid.

Nieuwe veiligheidsnormen voor dijken, dammen en duinen gelden sinds 2017. Waterschappen en Rijkswaterstaat hebben tot en met 2050 de tijd om deze dijken en duinen te versterken.

Dit is nodig omdat wateroverlast door extreme neerslag steeds vaker voorkomt door klimaatverandering (NN, 2024). Deze grote projecten zorgen ervoor dat het water van de grote rivieren en de zee buiten de deur blijft. Waterkeringen worden tenminste eens in de 12 jaar beoordeeld.

De minister van Infrastructuur en Waterstaat rapporteert hier regelmatig over. Er is zelfs een nieuw instrumentarium: het Beoordelings- en ontwerpinstrumentarium (WBI) is per 1 januari 2024 overgegaan in het BOI. Dit klinkt technisch, maar het betekent simpelweg dat de methoden om dijken te testen slimmer en strenger zijn geworden.

Oorzaken overstromingen en wateroverlast

Waarom gebeurt dit eigenlijk? Er zijn drie hoofdoorzaken.

Ten eerste: de bodem in Nederland is vaak ondoorlatend door klei of weilanden. Water kan niet weg. Ten tweede: de zeespiegel stijgt, waardoor de druk op de kustverdediging toeneemt.

Ten derde: de extreme regenbuien. In een uur kan vallen wat normaal in een week valt.

Daarnaast speelt de menselijke factor. We hebben veel waterweggehaald uit de stad door betegeling. We bouwen huizen in gebieden die vroeger water opvanggebied waren. En in sommige wijken is het riool nog niet klaar voor de toename van regen. De combinatie van deze factoren zorgt voor de wateroverlast die we nu zien.

Dijken, duinen en dammen beschermen Nederland

De waterkeringen zijn de ruggengraat van onze veiligheid. Ze zijn er in drie soorten: primaire waterkeringen (aan zee en grote rivieren), regionale waterkeringen (in het binnenland) en keringen die water vasthouden (dammen).

De overheid zorgt dat deze sterker worden. Dit is een langetermijnproject.

De minister rapporteerde eind 2023 over het landelijk veiligheidsbeeld van primaire waterkeringen. De conclusie was dat we hard op weg zijn om veilig te zijn, maar dat het geld en tijd kost. Tot 2050 wordt er doorgewerkt.

Dit betekent dat we de komende jaren nog kwetsbaar zijn in sommige gebieden. Jouw eigen maatregelen zijn dus essentieel. Jij bent de eerste verdedigingslinie voor je eigen huis.

Europese afspraken tegen overstromingen

We staan er in Nederland niet alleen voor. Europa heeft de 'Overstromingsrisicorichtlijn'.

Deze richtlijn verplicht lidstaten om risico's in kaart te brengen en maatregelen te nemen. Waterschappen en gemeenten moeten plannen maken voor extreme buien. Ze moeten geld ophalen via de rioolheffing om de riolering en waterbeheer te verbeteren. Deze Europese samenwerking zorgt voor kennisuitwisseling.

We leren van overstromingen in Duitsland of België. Het dwingt gemeenten om na te denken over 'klimaatbestendig bouwen'.

Dit betekent dat nieuwe wijken waterberging moeten hebben en dat bestaande wijken moeten veranderen.

Jouw tuin past precies in deze visie: water vasthouden waar het valt.

Checklist: Ben je er klaar voor?

• Is je dakgoot schoon (minimaal 1x per jaar)?
• Heb je een terugslagklep geïnstalleerd in de belangrijkste afvoer?
• Loop je tuin na: loopt het water weg van het huis?
• Staan waardevolle spullen op minimaal 50 cm hoogte?
• Heb je een regenton of een plek waar water tijdelijk kan blijven staan?
• Zijn je regenpijpen voorzien van een bladvanger?
• Weet je hoe je een zandzak moet vullen en plaatsen?
• Heb je de polis van je verzekering gelezen omtrent waterschade?

Als je deze punten kunt afvinken, ben je al een heel eind. Je tuin wordt een plek die water omarmt in plaats van ervan te vluchten.

Je fruitbomen groeien beter en je slaapt rustiger als de wolken pakken.

Water is geen vijand, het is een bondgenoot als je het slim aanpakt.