De rol van wilde bijen en hommels in de bestuiving

Een voedselbos barst van het leven, en dat leven begint vaak klein.

Zie je die hommel die zoemend van bloem naar bloem gaat in je fruitbomen? Die is goud waard. Zonder deze harde werkers zouden we een stuk minder appels, peren en bessen hebben. Wilde bijen en hommels zijn de onmisbare motor achter een productief voedselbos.

Ze zorgen voor de vruchtzetting, en dus voor jouw oogst. In dit stuk duiken we in hun wereld en ontdekken we waarom ze zo belangrijk zijn en hoe je ze een handje kunt helpen.

Bestuiving. De waarde van bestuivers voor de natuur en landbouwsector

Stel je even voor: je loopt door je voedselbos. Overal bloesems. Appelbloesems, perenbloesems, de eerste bloemen van je hazelaar.

Nu wil je dat daar over een paar maanden dik vruchtvlees aan zit. Dat proces heet bestuiving.

Het is de sleutel die de deur naar je oogst open draait. Zonder bestuivers geen vruchten. Simpel als dat. Bestuiving is een klusje dat de natuur voor ons doet. We noemen dat een ecosysteemdienst.

Bestuiving als ecosysteemdienst

Het is een gratis service, geleverd door insecten. Wereldwijd is maar liefst 80% van alle land- en tuinbouwgewassen afhankelijk van deze dienst.

Dat zijn er dus écht veel. Je kunt het zo gek niet bedenken of het heeft de hulp van een bij of hommel nodig. In je voedselbos is dat niet anders.

Iedere appelboom, iedere braamstruik, iedere courgetteplant doet een beroep op deze vliegende hulpjes. De waarde van deze gratis service is enorm. Neem België.

Toegevoegde waarde van bestuiving in de landbouw

Daar voegen bestuivers jaarlijks €251 miljoen toe aan de landbouw. Dat is geen kattenpis.

Het is een directe bijdrage aan de economie. In de totale Belgische landbouwproductie is 11,1% rechtstreeks te danken aan bestuivers. Dat is meer dan een tiende van alle boerenproductie!

Zonder die vleugelteams lag dat cijfer een stuk lager. In een voedselbos zie je dit op kleine schaal terug.

Bijdrage van wilde bestuivers aan de winst

Een goed bestoven deel van je bos levert simpelweg meer op. Het gaat hier niet over de bekende honingbij, maar over de wilde bijen en hommels.

Deze lokale helden doen vaak het zwaarste werk. Kijk naar de Elstar-appel in Nederland.

De totale productiewaarde door bestuiving lag in 2013 tussen de €26,5 en €33,4 miljoen. Een flink bedrag. Maar nu het interessante: de wilde bestuivers waren verantwoordelijk voor een productiewaarde tussen de €16,6 en €20 miljoen. Dat is meer dan de helft! De winst die boeren maakten op die Elstar-appel, liep door wilde bestuivers op tot €6,1 tot €9,0 miljoen.

Zij zijn dus de winstmakers. De hommel is een echte krachtpatser.

Hommel als winstmaker

Ze zijn vaak eerder actief bij lagere temperaturen dan bijen. Ideaal voor het vroege fruit in je bos, zoals kers en pruim. Ze kunnen ook meer stuifmeel per bezoek verzamelen.

Ze zijn bovendien erg efficiënt. Ze vliegen van bloem naar bloem en zorgen voor een goede kruisbestuiving.

Dit vergroot de kans op een volle oogst met mooi gevormde vruchten.

In een voedselbos met veel verschillende soorten bomen en struiken is deze efficiëntie goud. Ze zorgen voor verbinding tussen de diverse gewassen. Een hommel of wilde bij moet ergens wonen.

Invloed van landschapselementen op bestuiving

Ze hebben nestelplekken nodig. In een intensief bewerkt landbouwgebied is dat schaars.

Daarom doen landschapselementen zoals houtkanten, struwelen en bloemrijke randen wonderen. In jouw voedselbos ben je die elementen zelf.

Je boomstammen, je takkenrillen, je ongemaaide stukken gras. Het is allemaal potentieel leefgebied dat bijdraagt aan de natuurlijke weg naar de climaxfase van een bos.

Door deze elementen te behouden en te creëren, trek je deze nuttige insecten aan. Ze vinden er beschutting, voedsel en een plek om te overwinteren. Zo maak je je eigen bestuivingssysteem sterker.

Natuurlijke bestuivers, de wonderlijke wereld van hommels

Wist je dat er in Nederland maar liefst 29 soorten hommels voorkomen? Dat is een flinke familie.

En ze zijn allemaal net even anders. Sommige bouwen hun nest in de grond, andere in oude muizenholen of tussen de wortels van planten. De aardhommel bijvoorbeeld, die zie je vaak laag bij de grond.

De boomhommel zoekt het hoger op. Ze hebben allemaal hun eigen favoriete planten en bomen.

Door een divers voedselbos te planten, geef je ze allemaal een plekje. Door slim gebruik te maken van pioniersoorten in een jong voedselbos, maak je het systeem sterker en veerkrachtiger. Helaas gaat het niet goed met deze hommels.

In Nederland staat meer dan 50% van de inheemse hommelsoorten op de rode lijst. Dat betekent dat ze bedreigd zijn. De reden?

Verlies van leefgebied en het gebruik van pesticiden. Dit is een waarschuwing.

Als we niets doen, verdwijnt deze essentiële hulp. In je eigen voedselbos kun je hier direct iets aan doen. Je creëert een veilige haven. Een plek waar ze kunnen zijn, zonder gevaar.

De wereld van de hommel is fascinerend. Ze communiceren met elkaar door trillingen en geuren.

Een koningin overwintert alleen, op een beschutte plek. In het voorjaar begint ze een nieuw volk. Als je in maart de eerste hommels ziet, is dat vaak een koningin.

Ze is dan op zoek naar voedsel en een nestplek. Door in je voedselbos al vroeg bloeiende planten te hebben, zoals sneeuwbal of kornoelje, help je haar de winter door.

Zo bouw je aan een sterk volk voor de rest van het jaar. De kracht van een hommel zit 'm in zijn bouw. Ze hebben een dik, behaard lichaam.

Dit helpt ze om stuifmeel te verzamelen en om bij koude temperaturen hun lichaamswarmte vast te houden.

Ze kunnen hun vleugels sneller laten trillen dan bijen, wat ze in staat stelt om stil te blijven hangen boven een bloem. Dit is perfect voor de bestuiving van bepaalde gewassen, zoals tomaten of aardbeien in je voedselbos. Ze zijn de specialisten voor de lastige klussen.

Praktische tips voor een bijenvriendelijk voedselbos

Je wilt natuurlijk zoveel mogelijk hommels en wilde bijen in je voedselbos.

Gelukkig zijn er simpele dingen die je kunt doen. Dit zijn geen moeilijke trucs, maar gewoon logische stappen die passen in een permacultuur-idee. Het draait allemaal om het bieden van voedsel, water en een thuis.

• Laat rommel liggen: Schoonmaakwoede is de vijand van de hommel. Tussen augustus en maart mag je niet schoonmaken. Laat bladeren liggen, maak compost niet om en laat dode takken staan. Dit zijn de plekken waar hommels en andere insecten overwinteren. Jouw "rommel" is hun thuis.
• Kies gifvrij: Dit is de allerbelangrijkste regel. Geen pesticiden, geen gif. Pesticiden doden de insecten die je juist wilt hebben. Kies voor biologische bestrijding of laat de natuur zijn gang gaan. Een gezond voedselbos heeft geen gif nodig.
• Plant enkelbloemige bloemen: Double bloemen zijn mooi, maar voor insecten vaak ontoegankelijk. Ze kunnen niet bij het stuifmeel en de nectar. Kies voor enkelbloemige soorten zoals vaste planten als salie, kattekruid, zonnebloem en natuurlijk de bloesems van je fruitbomen. Zo geef je ze makkelijk voedsel.
• Zorg voor water: Een drinkplek is goud waard. Zet een ondiep schaaltje water neer met wat kiezels of mos erin. De insecten kunnen dan veilig landen en drinken zonder te verdrinken. Vooral op warme dagen is dit een uitkomst.

Samenwerken met de natuur: insecten inzetten

Soms wil je de bestuiving in je voedselbos extra boosten. Zeker bij grotere oppervlaktes of specifieke gewassen. Dan kun je kiezen voor het tijdelijk inzetten van volken.

Dit is een dienst die je kunt inkopen, net als zaad of gereedschap.

Het is een manier om de natuur een handje te helpen op een moment dat je het echt nodig hebt. Denk aan een jong fruitbos dat net in productie komt.

Er zijn prijzen voor het huren van bijenvolken. Voor open teelten, dus buiten, ligt de adviesprijs rond de €110,- per volk voor drie weken of minder. Moet het langer? Dan komt er een toeslag bij van €4,25 per dag.

Voor bedekte teelten, zoals in een kas of serre, zijn de tarieven anders.

Daar betaal je ongeveer €52,50 per volk per week. Let op: dit zijn adviesprijzen en ze zijn exclusief BTW. Een bestuivingsovereenkomst met een imker is hierbij handig. Die legt vast wat je krijgt en wat de kosten zijn.

Deze dienst is een overweging. Je kunt ook je eigen hommels en wilde bijen lokken.

Dat is vaak goedkoper en duurzamer op de lange termijn. Door je voedselbos in te richten als een paradijs voor insecten, bouw je aan een eigen, stabiele populatie.

Ze zijn er elk jaar, zonder dat je ze opnieuw hoeft te huren. Ze passen zich aan jouw systeem aan. Dit is de kracht van een ontwerp dat werkt met de natuur.

Uiteindelijk draait het om balans. Een voedselbos is een ecosysteem, waarbij de rol van mycorrhiza schimmels essentieel is voor de bodemvruchtbaarheid. De beste bestuiving komt van een gezonde, diverse populatie wilde insecten.

Zij zorgen voor een veerkrachtig systeem. Ze reageren beter op weersveranderingen en ziektes.

Door te investeren in hun leefomgeving, investeer je in de toekomst van je oogst. Je bouwt aan iets dat vanzelf werkt, zonder dat je telkens hoeft bij te sturen. Dat is de essentie van permacultuur.