De invloed van klimaatverandering op de migratie van insecten

Je staat in je voedselbos, tussen je appelbomen en peren, en je ziet een hommel die normaal pas in juni verschijnt. Het is nu maart. Dit is geen toeval.

Klimaatverandering trekt aan alle touwtjes in de natuur, en insecten zijn de eerste die reageren.

Ze verplaatsen zich naar nieuwe gebieden, veranderen hun trektijden en zoeken naar plekken waar ze kunnen overleven. Dit bepaalt of je oogst straks wel of niet bedekt is met rupsen of juist bestoven wordt door bijen.

Je kunt dit proces zien en beïnvloeden. In dit stuk praten we erover, alsof we aan de keukentafel zitten met een kop koffie. Want begrijpen wat er gebeurt, is de eerste stap om je voedselbos klimaatbestendig te maken.

Wat er aan de hand is: insecten op drift

Stel je voor: je hebt een prachtige permacultuur tuin vol met vaste planten, fruitbomen en kruiden. Alles lijkt op z'n plek.

Maar dan verandert het weer. De zomers worden heter en droger, de winters zachter. Voor insecten is dat als een roep om te verhuizen.

Ze zoeken koelere gebieden op of juist warmere, afhankelijk van wat ze nodig hebben.

Dit noemen we klimaatmigratie. Het is niet iets van verre toekomst; het gebeurt nu, in je eigen tuin. Denk aan de eikenprocessierups. Die kwam vroeger vooral in het zuiden voor, maar is nu in het hele land te vinden.

Of denk aan bijen die normaal in de lente verschijnen, die nu al in februari actief zijn omdat het warmer is. Ze zoeken vroeg bloeiende planten, zoals wilgen of kattenkruid.

Als die er niet zijn, sterven ze van de honger of trekken ze door naar tuinen waar wel voedsel is. Dit gaat razendsnel. Insecten zijn kleine, snelle veranderaars. Ze passen zich aan of gaan dood. Wij zien de gevolgen in de bestuiving en plaagdruk.

Waarom dit jouw voedselbos raakt

Je voedselbos is een ecosysteem. Insecten zijn de ridders en de schurken.

Zonder bijen en hommels geen appels of peren. Zonder lieveheersbeestjes heb je te veel bladluizen op je rozen of fruitbomen.

Klimaatverandering zorgt voor een onbalans. Sommige insecten verdwijnen, andere komen massaal opzetten. Dat kan je oogst maken of kraken.

Een voorbeeld: een warme lente lokt bladluizen naar je fruitbomen. Ze vermenigvuldigen zich sneller door de zachtere winter.

Zonder natuurlijke vijanden zoals lieveheersbeestjes of gaasvliegen, kunnen ze je boom in één week kaal vreten. Aan de andere kant: als je hommels te laat aankomen door een koude voorjaarsstorm, mis je bestuiving. Dan blijven je courgettes en pompoenen klein en leeg. Je bent dus afhankelijk van een stabiele insectenpopulatie. En die stabiliteit is nu ver te zoeken.

De gevolgen op een rij

• Bestuiving: Vroege bijen vinden geen bloesems. Late bijen missen de bloei. Minder vruchtzetting.
• Plaagdruk: Rupsen en luizen komen eerder en in grotere aantallen.
• Nieuwe soorten: Exoten zoals de Aziatische hoornaar (een vijand van onze bijen) zoeken warmere streken op.
• Ziektes: Muggen en teken verplaatsen zich naar nieuwe gebieden, ook in voedselbossen.

Hoe het werkt: signalen herkennen en patronen zien

Je hoeft geen wetenschapper te zijn om de migratie te zien. Kijk naar wat er gebeurt.

Insecten volgen drie hoofdprikkels: temperatuur, voedsel en vocht. Als het warmer wordt, verplaatsen soorten zich naar het noorden of naar hogere gebieden.

Ze zoeken plekken waar de temperatuur net iets lager is, zoals in de schaduw van je bos of in een vallei. Ze volgen ook je planten. Als jij vroeg bloeiende soorten plant, komen ze daarop af.

Stel je hebt een permacultuur border met vaste planten zoals salie, echinacea en zonnehoed. Die bloeien laat. In maart is er weinig te eten voor bijen. Plant je wilg, sleedoorn, of herfstanemoon? Dan heb je vroeg voedsel. De insecten volgen.

De trekroutes van insecten

Je zult zien dat je in maart al hommels en zweefvliegen hebt.

Dat is een direct gevolg van je aanplant. Ze verplaatsen zich vanuit de stad of weilanden naar jouw voedselbos omdat jij een 'oase' bent, waar je ook rekening houdt met de rust van de fauna in de nacht.

• Hagen van meidoorn of hazelaar te planten. Die bieden schuilplaatsen en voedsel.
• Stukken open ruimte te laten begroeien met kruiden als klaproos en korenbloem.
• Water toe te voegen: een vijver of schaaltje water trekt insecten aan en helpt ze afkoelen.

Insecten volgen niet zomaar een rechte lijn. Ze gebruiken 'corridors' - groene linten. In een voedselbos zorg je voor die corridors door:

Zonder die corridors blijven insecten hangen in stedelijke gebieden of weilanden en vinden ze jouw bos niet.

Met de corridors komen ze vanzelf. Klimaatverandering maakt deze routes nog belangrijker omdat insecten verder moeten trekken om koelte te vinden.

Modellen en methoden: hoe je het aanpakt (met kosten)

Je kunt dit managen. Er zijn een paar simpele methoden die je toepast in je voedselbos.

Model 1: De Vroege en Late Bloei-tuin

Ik noem ze modellen, want je kunt ze combineren. De kosten hangen af van je schaal, maar ik geef een indicatie voor een standaard tuin van 500 m². Doel: het hele jaar voedsel.

• Vroeg: Wilg (Salie), Sneeuwbal, Kattenkruid. Kosten: €15-25 per struik. Voor 5 struiken: €75-125.
• Midden: Zonnehoed, Salvia, Echinacea. €8-12 per stuk. 10 planten: €80-120.
• Laat: Herfstanemoon, Sedum, Kaardebol. €5-10 per stuk. 10 planten: €50-100.

Planten die in februari/maart bloeien en planten die tot oktober/november bloeien. Dit vangt de migratiegolven op.

Model 2: De Schaduw- en Vochtplek

Totaal: €205-€345. Dit is een investering die zich terugbetaalt in bestuiving en minder plaagdruk. Door klimaatverandering worden zomers heter. Insecten zoeken verkoeling. Je creëert 'klimaatbuffers'. Totaal: €170-€420.

• Schaduw: Plant hogere bomen of struiken die schaduw geven. Denk aan een hazelaar of een kleine walnoot. Kosten: €30-60 per boom. Een groep van 3 bomen: €90-180.
• Vocht: Een kleine vijver of een regenton met een schuin aflopende kant (zodat insecten er niet in verdrinken). Een vijverfolie en pomptechniek: €150-300. Een regenton (200L) met vulrand: €80-120.

Dit zorgt ervoor dat insecten niet uitdrogen en langer in je tuin blijven. Focus op natuurlijke vijanden.

Model 3: De Plaagdruk-Remmer

Zorg dat lieveheersbeestjes en gaasvliegen zich thuis voelen. Met geschikte insectenhotels in je voedselbos is dit goedkoop en effectief. Je hoeft geen pesticiden te kopen.

• Lieveheersbeestjes: Hang 'liefdeswoningen' (houten blokken met gaten) op. Kosten: €10-20 per stuk. Hang er 3 op: €30-60.
• Gaasvliegen: Plant dille, venkel en koriander. Zaad: €3-5 per zakje. Je zaait ze tussen je gewassen.
• Loopkevers: Laag groen en mulchlaag (houtsnippers). Een bigbag houtsnippers (500L): €40-60.

Praktische tips voor jouw voedselbos

Hieronder vind je concrete stappen die je vandaag nog kunt zetten. Doe ze stap voor stap. Je hoeft niet alles in één keer te doen.

1. Kijk en tel: Koop een simpele insectenteller (of gebruik je telefoon). Noteer welke soorten je ziet en wanneer. Doe dit 5 minuten per week. Zo leer je de migratiepatronen kennen.
2. Plant 'stepping stones': Zorg dat er elke 10 meter iets bloeit of groeit. Een border met kruiden, een struik, een boom. Dit werkt als een ladder voor insecten.
3. Water is goud: Zet op warme dagen een schaaltje water met kiezels neer. Ververs het elke dag. Dit kost niets en redt insectenlevens.
4. Laat de boel rommelig:

   Laat wat dode takken liggen. Stapel ze op. Dit is schuilplaats voor kevers en bijen die in holle stengels nestelen.

   Je hoeft niet alles netjes op te ruimen.

5. Gebruik inheemse soorten: Koop planten die van nature in Nederland groeien. Ze zijn sterker en herkenbaarder voor insecten. Kijk bij kwekerijen zoals 'De Hessenhof' of 'Kwekerij Wim van der Zwan'. Prijzen liggen vaak iets hoger (€5-15 per plant), maar ze overleven beter.