De invloed van begrazing op de bodemvruchtbaarheid

Stel je eens voor: je loopt door je voedselbos. De lucht ruikt naar aarde en blad.

Je voelt de bodem onder je schoenen – zacht, veerkrachtig, levend. Wat als ik je vertel dat je die bodemkracht een enorme boost kunt geven, simpelweg door slim gebruik te maken van dieren?

Vergeet de zware machines en de chemische spuitmiddelen. De oudste truc van de natuur is de kracht van grazers. Het is niet zomaar een hobby; het is een fundamentele sleutel voor een weelderige, zelfvoorzienende tuin of boerderij. Begrazing is de motor van de kringloop.

Dieren als bondgenoot van bodem, biodiversiteit en boer

Veel mensen denken bij begrazing direct aan vernieling. Kapotte wortels, kaalgevreten struiken, een modderpoel.

Maar dat is het beeld van verkeerd management. Als je het slim aanpakt, zijn dieren de beste bondgenoot die je kunt wensen. Ze zijn de motor van de kringloop.

In plaats van dat ze alleen maar opnemen, geven ze ook enorm veel terug.

Hun mest is goud voor je bodem, hun getrap maakt de bodem luchtig en hun speeksel stimuleert het bodemleven. Denk aan de resultaten uit het boek "Begrazing in Nederlandse en Vlaamse natuurgebieden". Hierin combineren ze meer dan 50 jaar praktijkervaring met wetenschappelijke data. De conclusie is duidelijk: als we de natuur zijn gang laten gaan, met de juiste dieren op de juiste plek, herstelt de bodem zichzelf.

Dieren in de kringloop

Dit gaat veel verder dan alleen mais en gras. In een voedselbos zorgen grazers voor de onderhoudsbeurt die bomen en fruitplanten nodig hebben om optimaal te groeien.

Waarom werkt dit zo goed? Omdat dieren kringloopsluiters zijn. In de intensieve landbouw worden dieren vaak gezien als productiekanalen, losgekoppeld van de grond waarop ze lopen.

Maar in een agro-ecologisch systeem werkt het andersom. Ze eten "onkruid" of overtollig groen, verwerken dit in hun lichaam en zetten het om naar hoogwaardige mest.

Dat is veel waardevoller dan een zak kunstmest uit de fabriek. De mest bevat niet alleen stikstof, fosfor en kalium, maar vooral ook koolstof en een enorme diversiteit aan micro-organismen. Wanneer een koe of pony poept, is dat een directe injectie van leven voor de bodem.

Wat is roterend/regeneratief begrazen?

Het bodemleven, zoals regenwormen en schimmels, gaat hiermee aan de slag en bouwt vruchtbare humus op. Dit is de basis voor gezonde bomen die minder vatbaar zijn voor ziekten en plagen.

De sleutel tot succes is beweging. We hebben het hier niet over een stukje wei waar dieren het hele jaar staan.

Dat werkt averechts; de bodem wordt dichtgetrapt en de planten krijgen geen kans om te herstellen. De oplossing is roterende begrazing, wat helpt om de bodemvruchtbaarheid te behouden bij intensieve oogst. Dit betekent dat je de dieren vaak verplaatst naar een nieuw stukje grond.

Ze lopen dus kort op één plek, en zijn daarna lang weg.

Vee in samenwerking met het landschap

Een beroemd voorbeeld is het experiment met IJslandse pony's dat startte in 1972 in Baronie Cranendonck, Noord-Brabant. Daar laten ze zien dat als je dieren intensief en kort laat grazen, ze de bodem stimuleren. De planten schieten na de begrazing sneller en vitaler omhoog. Hun wortels groeien dieper om weer blad te maken, en die wortels leggen vast koolstof vast in de grond.

Dat is precies wat we willen: CO2 uit de lucht halen en in de bodem stoppen. Het gaat erom dat je het vee inzet als onderdeel van het systeem, niet als een last.

In een voedselbos of permacultuur-tuin heb je vaak last van woekerende planten of gras dat de boel overneemt. In plaats van er met de bosmaaier doorheen te gaan, zet je een paar grazers in. Ze houden de boel netjes op orde, verbeteren de bodemstructuur van het bos en openen de vegetatie voor licht en lucht.

Je moet wel maatwerk leveren. De regels van de natuur zijn geen keiharde wetten.

Vee en eerlijke economie

Wat werkt in Brabantse zandgronden, werkt misschien niet op klei of in een nat gebied. Voordat je begint, is het slim om een bodemtest zelf te doen om de conditie van je perceel te begrijpen. Pas de timing en de duur van de begrazing aan op de bodem, het water, de vegetatie en het weer. Een natte bodem is gevoelig voor sporen, dus laat de dieren daar niet lopen als het te nat is.

Een droge bodem kan juist wel de druk van een kudde hebben. Er is ook een economisch argument.

Als boer of natuurbeschermer wil je waarde halen uit je land. Productiewetgeving toepassen op natuurgebieden of voedselbossen werkt niet.

Dat leidt tot administratieve lasten, stress voor de dieren en soms gevaarlijke situaties. Waarom? Omdat die regels zijn gemaakt voor dieren die in een stal leven, niet voor dieren die deel uitmaken van een ecosysteem. Een varken dat losloopt in een voedselbos (een zogenaamde 'silvopasture' setting) is geen productiedier in de zin van de wet, maar functioneert als een bodembewerker.

Minder dier, meer waarde

De uitdaging is om hier beleid op te maken dat klopt. Want als we het goed regelen, levert deze manier van werken niet alleen een gezonde bodem op, maar ook een eerlijke prijs voor vlees of andere producten die uit dit systeem komen.

Een veelgehoorde angst is dat we te veel dieren hebben. In de bio-industrie klopt dat. Maar in een regeneratief systeem draait het niet om kwantiteit. Het draait om de juiste dieren op de juiste plek.

We hebben het over een stuk of twee IJslandse pony's op een hectare bosgrond, in plaats van vier koeien op een vierkante meter. De focus verschuift van "hoeveel kilo vlees per dier" naar "hoeveel waarde creëert dit dier voor de bodem".

Een dier dat gezond is en buiten loopt, heeft minder medische zorg nodig. Het voer komt van eigen land. De mest is gratis.

En de bomen groeien beter. Dat is minder dier, maar wel meer waarde voor het hele systeem.

Praktische tips voor je eigen bodem

Wil je zelf aan de slag? Je hebt geen grote boerderij nodig. Begin klein.

Koop een paar kleine rassen, zoals Miniatuurrunderen of dwerggeiten. Een goedkope optie is een paar IJslandse pony's; die zijn robuust en eten relatief weinig. Reken op een aanschafprijs vanaf €1500 tot €3000 per dier, afhankelijk van de kwaliteit.

Hou je dieren kort op een stuk. Gebruik tijdelijke afrastering (bijvoorbeeld schapenrasters van €50 per stuk).

Laat ze maximaal 3 tot 5 dagen op een stukje van 500m2 tot 1000m2 grazen. Zorg dat ze altijd vers water hebben. En kijk naar de bodem: als je voetafdrukken ziet die dieper zijn dan 2 centimeter, is de bodem te nat. Verplaats ze dan direct.

Gebruik ze als 'schoonmakers' in je fruitboomgaard. Laat ze na de oogst de gevallen vruchten opeten (voorkomt rotting en ziektes) en het onkruid tussen de bomen kort houden.

Ze zorgen ervoor dat de bomen de energie kunnen steken in nieuwe vruchten, in plaats van in het bestrijden van concurrentie. Zo sluit je de cirkel. De bodem wordt beter, de bomen gezonder, en jij hebt minder werk.