De geschiedenis van voedselbossen: Van Robert Hart naar nu

Stel je voor: je loopt een bos in, maar in plaats van alleen maar sparren en eiken, vind je er fruit, noten, kruiden, groenten en eetbare wortels.

Geen rijen mais of aardappelen, maar lagen boven elkaar, net als in de natuur. Dat is een voedselbos. Het is een eetbaar ecosysteem dat zichzelf in stand houdt.

In Nederland groeit de belangstelling explosief. Boeren, burgers en gemeenten ontdekken de kracht van deze kringlooplandbouw.

Van een klein experiment in Groesbeek tot een megaproject van Staatsbosbeheer in Almere.

Hier leer je hoe voedselbossen zich ontwikkelden van Robert Harts droom tot een serieuze optie voor de Nederlandse landbouw.

De geschiedenis van voedselbossen: Van Robert Hart naar nu

Voedselbossen bestaan al eeuwen, maar de moderne beweging startte in de jaren zeventig.

Robert Hart, een Britse tuinman, begon in Engeland met ‘forest gardening’. Hij combineerde bomen, struiken en kruiden in lagen, net als in een wild bos, maar dan met eetbare soorten. Zijn idee was simpel: waarom zou je tuinieren tegen de natuur in, als je het ook mét de natuur kunt doen?

Zijn boeken inspireerden permacultuur-pioniers over de hele wereld. In Nederland duurde het tot de eenentwintigste eeuw voordat de eerste serieuze voedselbossen verschenen.

Het Voedselbos Ketelbroek in Groesbeek, aangeplant in 2010, is de pionier. Met 2,4 hectare is het nog klein, en het voldoet nog niet volledig aan de definitie van een echt bos.

Het is eerder een experiment, een leerproject. Maar het laat wel zien wat mogelijk is: een plek waar fruitbomen, notenstruiken en eetbare kruiden samen groeien, zonder kunstmest of pesticiden. Intussen groeit de belangstelling enorm. Staatsbosbeheer experimenteert met voedselbossen in natuurgebieden.

In Almere ligt Voedselbos Eemvallei-Zuid, een project van 30 hectare – dat is ongeveer 45 voetbalvelden. Hier planten ze 200 tot 240 soorten eetbare bomen en struiken.

Het is een proefproject van Staatsbosbeheer, samen met Stichting Voedselbosbouw Nederland (VBNL). Het laat zien dat voedselbossen ook op grote schaal kunnen, al zijn ze nog volop in ontwikkeling. Een veelgemaakte fout is het verwarren van een voedselbos met een gewoon bos.

Voedselbos is geen bos

Een echt voedselbos heeft specifieke lagen: hoge bomen (noten, fruit), lage bomen (bessen), struiken (braambessen, frambozen), kruiden, wortels en kruipende planten.

Het is een ontworpen ecosysteem, niet zomaar een stukje natuur. Veel initiatieven in Nederland zijn nog geen optimaal functionerend voedselbos. Ze zijn in opbouw, zoals Ketelbroek.

Het duurt jaren voordat de lagen volledig zijn ontwikkeld en de bodem gezond is.

Oerbossen vernietigd

Waarom eigenlijk voedselbossen? Omdat we in de westerse landbouw de natuur hebben vernietigd. Monoculturen van mais en aardappelen domineren het landschap.

Die systemen zijn afhankelijk van kunstmest, pesticiden en veel water. Ze verarmen de bodem en doden biodiversiteit.

Voedselbossen doen het omgekeerde: ze herstellen de bodem, vangen CO2 en bieden onderdak aan insecten en vogels door middel van de 7 lagen van een voedselbos.

Een beetje romantiek

Ze zijn een antwoord op de ecologische crisis. Er zit ook een romantische kant aan voedselbossen. Het idee van een eetbaar bos dat zichzelf onderhoudt, spreekt tot de verbeelding. Terwijl je de lokale waterhuishouding verbetert, plant je een keer en oogst je decennia lang.

Maar wees realistisch: de eerste jaren zijn intensief. Je moet onkruid wieden, aanplant beschermen en de lagen stapelen.

Het is geen magische oplossing, maar een langetermijninvestering. En ja, het voelt wel heel anders dan een maïsveld vol spuiten. Voedselbossen zijn niet nieuw.

4000 Jaar Kringlooplandbouw

Agroforestry – het combineren van bomen met landbouw – bestaat al 1700 jaar of langer in China.

Tijdens de Han-dynastie (206 v.Chr. – 220 n.Chr.) werd het actief gepromoot. Bomen boden schaduw, bodemvruchtbaarheid en voedsel. In 1958 lanceerde China de ‘Grote Sprong Voorwaarts’, een beleid dat bomen combineren met landbouw stimuleerde.

Het was een vroege vorm van kringlooplandbouw. In Europa verdween deze kennis grotendeels na de industrialisatie van de landbouw.

Effecten op de landbouw

Nu ontdekken we het opnieuw. Voedselbossen kunnen de landbouw transformeren. Ze produceren voedsel zonder kunstmest of pesticiden.

De netto opbrengst van een voedselbos wordt geschat op ongeveer 15.000 euro per hectare per jaar, volgens een berekening van VBNL. Ter vergelijking: mais levert bruto ongeveer 1.600 euro per hectare op, aardappelen circa 4.100 euro.

Voedselbossen zijn dus economisch interessant, maar de opbrengst komt pas na enkele jaren.

Waarom schakelen boeren niet subiet om?

De eerste jaren zijn vooral investeringsjaren. Een logische vraag. Als voedselbossen zo veel opleveren, waarom switchen boeren niet massaal? Er zijn barrières. Ten eerste is er kennis nodig: je moet weten welke soorten passen bij je grond en klimaat.

Ten tweede is er kapitaal nodig: aanplant kost geld en de eerste jaren leveren ze nog niets op. Ten derde is er afname: je moet afzetkanalen vinden.

Daarom is samenwerken essentieel. Start klein, experimenteer met de rol van pioniersoorten en zoek partners. Voedselbossen bieden unieke smaken.

Botanische gastronomie

Denk aan mispel, kweepeer, Japanse wijnbes of eetbare kastanje. Deze producten zijn zeldzaam in de supermarkt, maar gewild bij chefs.

Restaurants zijn ideale partners voor voedselbosbouwers. Ze betalen vaak meer voor bijzondere ingrediënten en helpen bij de afname. Ook gemeenten kunnen helpen, bijvoorbeeld door voedselbossen aan te planten in parken en ze te beheren met bewoners.

Zo ontstaat een lokaal voedselsysteem. Robert Hart was een visionair.

Robert Hart en de introductie van forest gardening

Hij begon in de jaren zeventig met een kleine tuin in Engeland. Hij plantte appelbomen, peren, bessen, kruiden en groenten in lagen. Zijn systeem was gebaseerd op natuurlijke bossen: hoge bomen boven, lage struiken daaronder, kruiden eronder.

Hij liet zien dat je met weinig werk veel voedsel kunt produceren. Zijn boek ‘Forest Gardening’ uit 1991 werd een standaardwerk.

Het inspireerde permacultuur-pioniers zoals Geoff Lawton en voedselbosprojecten over de hele wereld.

Agroforestry en permacultuur in Nederland

In Nederland groeit de voedselbosbeweging snel. Naast Voedselbos Ketelbroek en Eemvallei-Zuid zijn er tientallen kleine initiatieven. Particulieren starten voedselbossen in tuinen en parken. Staatsbosbeheer experimenteert in natuurgebieden en werkt samen met VBNL.

De stichting biedt trainingen en ondersteuning. Start met een klein perceel, bijvoorbeeld 0,1 hectare, en experimenteer.

Zoek samenwerking met restaurants of gemeenten voor afname en beheer. En wees geduldig: een voedselbos groeit op zijn eigen tempo.